පොළොන්නරුව පිළිබඳ ලයිඩාර් (LiDAR) පර්යේෂණය

ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසයේ විශිෂ්ටතම නගරයක් වූ පොළොන්නරුව, වසර දහස් ගණනකට පෙර ඉතා සැලසුම් සහගත නාගරික මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස වර්ධනය වූ රාජධානියකි. නමුත් එහි නගර සැලසුම, ජනාවාස ව්‍යුහය, කෘෂිකාර්මික පද්ධති සහ නගරය අවට භූ දර්ශනය පිළිබඳ තවමත් අනාවරණය නොවූ තොරතුරු රැසක් පවතී.
මෙම අභිරහස් හෙළිදරව් කිරීම සඳහා Polonnaruwa Archaeology, Anthropology and Urban Landscape Project (PAAULP) නම් ජාත්‍යන්තර පර්යේෂණ ව්‍යාපෘතිය ක්‍රියාත්මක කර ඇත.

පොළොන්නරුව පුරාවිද්‍යා, මානව විද්‍යා සහ නාගරික භූ දර්ශන ව්‍යාපෘතිය (PAAULP) – 2025 සිව්වන පර්යේෂණ වාරය

2025 අගෝස්තු 12 සිට සැප්තැම්බර් 7 දක්වා පොළොන්නරුවේදී පොළොන්නරුව පුරාවිද්‍යා, මානව විද්‍යා සහ නාගරික භූ දර්ශන ව්‍යාපෘතියේ සිව්වන පර්යේෂණ වාරය පැවැත්විණි. මෙම වාරයේ ප්‍රධාන අවධානය වූයේ පුරාවිද්‍යාත්මක හා මානව විද්‍යාත්මක ක්‍රමවේද භාවිතයෙන් පොළොන්නරු රාජධානියේ නාගරික සැලසුම සහ එහි පරිණාමය පිළිබඳ ගැඹුරු අවබෝධයක් ලබා ගැනීමයි.
මෙම ඒකාබද්ධ පර්යේෂණ වැඩසටහන සංවිධානය කරන ලද්දේ ශ්‍රී ලංකාවේ කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලය සහ ඕස්ට්‍රේලියාවේ ලා ට්‍රෝබ් විශ්වවිද්‍යාලය එක්ව, ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව, මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල, පුරාවිද්‍යා පශ්චාත් උපාධි ආයතනය සහ යාපනය විශ්වවිද්‍යාලය සමඟ සහයෝගයෙනි.

ප්‍රධාන පර්යේෂණ කටයුතු

මෙවර පර්යේෂණයේදී H, G, I සහ J ලෙස නම් කළ කැණීම් වළවල් හතරක් තුළ පුරාවිද්‍යා කැණීම් සිදු කරන ලදී. එමෙන්ම:
*LiDAR (Light Detection and Ranging) තාක්ෂණය භාවිතයෙන් භූ දර්ශන සමීක්ෂණ
*Auger පරීක්ෂණ (භූ අභ්‍යන්තර පරීක්ෂණ) සිදු කරමින් පොළොන්නරුව නගරයේ සැලසුම, සංවර්ධනය සහ අවට පරිසරය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු සොයා ගන්නා ලදී.

කැණීම්වලින් හමු වූ පුරාවස්තු අතර:
දේශීය හා විදේශීය නිෂ්පාදන
කාසි නිෂ්පාදන අච්චු
පබළු
යකඩ ඇණ සහ යකඩ උපකරණ
ලෝහ නිෂ්පාදන අවශේෂ (Slags)
වළලු
වීදුරු කොටස්
විවිධ වර්ගයේ ගල් ඇතුලත් විය.

LiDAR තාක්ෂණය සහ පොළොන්නරුවේ භූ දර්ශනය

මෙවර සිදු කළ LiDAR සමීක්ෂණය පොළොන්නරුව නගරයට පමණක් සීමා නොවී, පොළොන්නරුව අවට පසුබිම් ප්‍රදේශ (Hinterland) සහ පරාක්‍රම සමුද්‍රයේ වැව් බැම්ම ඇතුළු විශාල භූ ප්‍රදේශයක් ආවරණය කළේය.
මෙම තාක්ෂණය මගින් පැරණි නගර සැලසුම්, කෘෂිකාර්මික පද්ධති සහ රාජධානියේ විශාල නාගරික ව්‍යුහය පිළිබඳ නව අවබෝධයක් ලබා ගැනීමට හැකි විය.
මෙම පර්යේෂණය මගින් පොළොන්නරු රාජධානියේ නාගරික සැලසුම, ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම්, වෙළඳ සබඳතා සහ පුරාණ ජල කළමනාකරණ පද්ධති පිළිබඳ නව තොරතුරු රැසක් අනාවරණය කර ගැනීමට හැකි වී ඇත.

මෙම පර්යේෂණය මගින් පැහැදිලි වන්නේ පොළොන්නරුව:

ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් පමණක් නොව,
සැලසුම් සහගත නාගරික මධ්‍යස්ථානයක්,
කෘෂිකාර්මික හා ජල කළමනාකරණ පද්ධතියක් සහිත රාජධානියක්,
ජාත්‍යන්තර වෙළඳ සබඳතා පැවති නගරයක් වූ බවයි.

What is Lidar ? - LiDAR (ලයිඩාර්) යනු කුමක්ද?

LiDAR යනු “light detection and ranging” (ආලෝක හඳුනාගැනීම සහ දුර මැනීම) යන්නෙහි සංක්ෂිප්තයකි. එය පරිසරයක නිරවද්‍ය දුර සහ චලනයන් තත්‍ය කාලීනව (Real-time) මැනීම සඳහා ලේසර් කදම්භ භාවිතා කරන දුරස්ථ සංවේදන (Remote-sensing) තාක්ෂණයකි.
විස්තරාත්මක භූ ලක්ෂණ සිතියම් (Topographic maps) සිට ස්වයංක්‍රීය වාහනයකට (Autonomous vehicle) නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන පරිසරයක ආරක්ෂිතව ගමන් කිරීමට අවශ්‍ය වන නිරවද්‍ය ත්‍රිමාණ (3D) ආකෘති නිර්මාණය කිරීම සඳහා ලයිඩාර් දත්ත භාවිතා කළ හැකිය. මීට අමතරව, ලාවා ගැලීම්, නායයෑම්, සුනාමි සහ ගංවතුර වැනි උපද්‍රව සහ ස්වභාවික විපත් තක්සේරු කිරීමට ද මෙම තාක්ෂණය යොදා ගනී.

ලයිඩාර් ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය

ලයිඩාර් ක්‍රියාත්මක වන්නේ රේඩාර් (radar - ගුවන් යානා සහ නැව් සඳහා භාවිතා වන රේඩියෝ තරංග ක්‍රමය) සහ සෝනාර් (sonar - සබ්මැරීන් සඳහා භාවිතා වන ශබ්ද තරංග ක්‍රමය) යන මූලධර්ම මතමය. මෙම තාක්ෂණ තුනම වස්තු හඳුනා ගැනීමට සහ ලුහුබැඳීමට ශක්ති තරංග නිකුත් කරයි. මෙහි ඇති වෙනස නම්, රේඩාර් මයික්‍රෝ තරංග ද, සෝනාර් ශබ්ද තරංග ද භාවිතා කරන අතර, ලයිඩාර් පරාවර්තනය වූ ආලෝකය භාවිතා කිරීමයි. එමඟින් රේඩාර් හෝ සෝනාර් වලට වඩා වේගයෙන්, වැඩි නිරවද්‍යතාවයකින් සහ ඉහළ විභේදනයකින් දුර මැනිය හැකිය.

ලයිඩාර් හි ප්‍රධාන උපාංග

සාමාන්‍ය ලයිඩාර් උපකරණයක් ප්‍රධාන කොටස් කිහිපයකින් සමන්විත වේ:
* ආසන්න අධෝරක්ත ලේසර් ආලෝකයේ වේගවත් ස්පන්දන විමෝචනය කරන ලේසර් ස්කෑනරයක්
* ආපසු එන ආලෝක ස්පන්දන හඳුනා ගැනීමට සහ රැස් කිරීමට භාවිතා කරන LiDAR සංවේදකයක්, සහ
* කාලය හා දුර ගණනය කිරීමටත්, 'LiDAR point cloud' (LiDAR ලක්ෂ්‍ය වලාකුළ) ලෙස හැඳින්වෙන ප්‍රතිඵල දත්ත සමූහය ගොඩනැගීමටත් යොදා ගැනෙන සැකසුම් ඒකකයක් (processor)
දුරස්ථ සංවේදනය නිවැරදි වීමට නම් කාලය සහ අවකාශය පිළිබඳ මිනුම් නිවැරදි විය යුතුය. එබැවින් ලයිඩාර් පද්ධතියක් කාලය මනින ඉලෙක්ට්‍රොනික උපකරණ (Time-keeping electronics), අවස්ථිති මිනුම් ඒකකයක් (IMU) සහ GPS පද්ධතියක් ද භාවිතා කරයි.

LiDAR මිනුම්කරණය

LiDAR උපකරණය මගින් පරිසරය වෙත ස්පන්දනීය ලේසර් ආලෝකය (pulsed laser light) නිකුත් කරනු ලැබේ. ආලෝකයේ වේගයෙන් ගමන් කරන මෙම ස්පන්දන, අවට ඇති වස්තූන් මත ගැටී පරාවර්තනය වී නැවත LiDAR සංවේදකය වෙත පැමිණේ. එක් එක් ස්පන්දනය නැවත පැමිණීමට ගත වූ කාලය මැන බලන සංවේදකය, එමගින් එය ගමන් කළ දුර ගණනය කරයි. ලේසර් ආලෝකයේ වේගය නියත අගයක් ගන්නා බැවින්, මෙම "ගමන් කාලය" (time of flight) භාවිතයෙන් නිශ්චිත දුර ප්‍රමාණයන් ගණනය කළ හැකිය.
මෙම ක්‍රියාවලිය නැවත නැවත සිදු කරමින් විශාල ප්‍රදේශයක් පුරා ලේසර් ස්පන්දන යැවීම මගින්, බිලියන ගණනක් වූ තනි ලක්ෂ්‍යයන් සඳහා ගමන් කාල මිනුම් ලබා ගත හැකි අතර, ඒවා තත්‍ය කාලීනව සැකසීමෙන් 'LiDAR point cloud' (LiDAR ලක්ෂ්‍ය වලාකුළ) ලෙස හැඳින්වෙන දත්ත සමූහයක් නිර්මාණය කරනු ලැබේ.

ලයිඩාර් දත්ත විශ්ලේෂණය සහ ආකෘතිකරණය

ලයිඩාර් පොයින්ට් ක්ලවුඩ් එක ත්‍රිමාණ සිතියමක් බවට පරිවර්තනය කිරීම සඳහා දත්ත සැකසුම් අවධි කිහිපයකට භාජනය වේ:
*පිරිසිදු කිරීම: දත්තවල නිවැරදි භාවය සහ සම්පූර්ණත්වය පරීක්ෂා කර, අනවශ්‍ය ශබ්ද (Noise) ඉවත් කරනු ලැබේ.

*වර්ගීකරණය: ගොඩනැගිලි, ගංගා ඉවුරු සහ වනාන්තර වියන වැනි බිම් මතුපිට ලක්ෂ්‍ය ඇල්ගොරිතම මඟින් හඳුනාගෙන වර්ගීකරණය කරයි.

*ප්‍රශස්තකරණය: විශ්ලේෂණය සරල කිරීම සඳහා ඇල්ගොරිතම මඟින් අතිරික්ත දත්ත ඉවත් කර ගොනු ප්‍රමාණය අඩු කරයි.

*සමීකරණය: අනතුරුව ත්‍රිමාණ x, y, z දත්ත හුවමාරු කර ගැනීම සඳහා කර්මාන්ත-සම්මත LAS ගොනු ආකෘතියට දත්ත පරිවර්තනය කරයි.

*ආකෘතිකරණය: LAS වෙත පරිවර්තනය කළ පසු, පොයින්ට් ක්ලවුඩ් දත්ත ස්කෑන් කරන ලද භූමියේ ත්‍රිමාණ සිතියමක් ලෙස දෘශ්‍යමාන කර ආකෘතිගත කළ හැකිය.
ස්වයංක්‍රීයව ක්‍රියාත්මක වන වාහනවල (autonomous vehicles) භාවිත වන LiDAR පද්ධති වැනි චලනය වන පද්ධති සඳහා මෙම ගණනය කිරීම් අඛණ්ඩව සිදු කෙරේ. එක් මූලාශ්‍රයකට අනුව, ස්වයංක්‍රීයව ධාවනය වන මෝටර් රථයක් ක්‍රියාත්මක වන සෑම පැයකදීම ටෙරාබයිට් (terabyte) ප්‍රමාණයේ දත්ත ජනනය කර සැකසීම සිදු කරයි.

ලයිඩාර් වර්ග

ලයිඩාර් පද්ධති ඒවායේ පදනම මත ප්‍රධාන වර්ග දෙකකට බෙදිය හැකිය: ගුවන්ගත ලයිඩාර් (Airborne LiDAR) සහ භූමිගත ලයිඩාර් (Terrestrial LiDAR).
1. ගුවන්ගත ලයිඩාර් (Airborne LiDAR)
ගුවන්ගත ලයිඩාර් පද්ධති (ගුවන්ගත ලේසර් ස්කෑනිං පද්ධති ලෙසද හැඳින්වේ), බිම් මතුපිට ත්‍රිමාණ ආකෘති ජනනය කිරීම සඳහා ගුවන් යානා (සාමාන්‍යයෙන් හෙලිකොප්ටර් හෝ ඩ්‍රෝන යානා - UAVs) මත සවි කර ඇති ලයිඩාර් ස්කෑනර් භාවිතා කරයි.
2. භූමිගත ලයිඩාර් (Terrestrial LiDAR)
භූමිගත ලයිඩාර් යනු භූමි සහ භූ දර්ශන සිතියම්ගත කිරීම සඳහා නිතර භාවිතා වන බිම් මට්ටමේ ලයිඩාර් පද්ධතියකි. කුඩා ප්‍රදේශ ඉහළ නිරවද්‍යතාවයකින් සිතියම්ගත කිරීමට වඩාත් සුදුසු වන පරිදි, දේශීය හා කෙටි දුර දත්ත රැස් කිරීමට මෙය භාවිතා කළ හැකිය.

ප්‍රජා පුරා විද්‍යාව - Community Archaeology
ප්‍රජා පුරා විද්‍යාව යනු වෘත්තීය පුරා විද්‍යාඥයින් සහ වෘත්තීය නොවන (ආධුනික) පිරිස් අතර සහයෝගීතාවය මත පදනම් වූ පුරා විද්‍යාත්මක ක්‍රියාකාරකම් වේ. එය ඇතැම් විට "ජනතාව විසින් ජනතාව වෙනුවෙන් සිදුකරන පුරා විද්‍යාව" ලෙස ද සරලව අර්ථ දැක්වේ.මෙම ක්ෂේත්‍රය යටතේ සිදුකරන ක්‍රියාකාරකම් ඉතා විවිධාකාර වන අතර, එය හුදෙක් පුරා විද්‍යාවට පමණක් සීමා නොවූ සමාජීය,දේශපාලනික සහ අධ්‍යාපනික අංශ ගණනාවක් ආවරණය කරයි.ප්‍රජා පුරා විද්‍යාවේ එක් මූලික අරමුණක් වන්නේ, පුරා විද්‍යාව යනු වෘත්තීය විශේෂඥයින්ට පමණක් සීමා වූ වසා දැමුණු ක්‍රියාවලියක් නොව, සාමාන්‍ය ජනතාවට ද තමන්ගේ අතීතය සහ උරුමය පිළිබඳව සොයා බැලීමට සහ සම්බන්ධ වීමට අවස්ථාව ලබා දීමයි.කෙටියෙන් කිවහොත්, ප්‍රජා පුරා විද්‍යාව යනු පුරා විද්‍යාත්මක ගවේෂණයන් සහ අර්ථකථනයන් සඳහා ප්‍රජාව සක්‍රීයව සම්බන්ධ කර ගනිමින්, දැනුම බෙදා හදා ගැනීම සහ උරුමය සුරැකීම සිදුකරන ප්‍රජා කේන්ද්‍රීය ප්‍රවේශයකි.
ප්‍රජා පුරා විද්‍යාව (Community Archaeology) හරහා ප්‍රජාවකට සිදු කළ හැකි දෑ බොහෝමයක් පවතී. ඒවා මූලික වශයෙන් උරුමය සංරක්ෂණය සහ දැනුම ගොඩනැගීම යන අංශ දෙක වටා කේන්ද්‍රගත වේ.
* ඓතිහාසික දත්ත වාර්තාගත කිරීම: තම ප්‍රදේශයේ ඇති පුරා විද්‍යාත්මක ස්ථාන සහ ස්මාරක පිළිබඳ දත්ත එකතු කිරීම, ඒවායේ වත්මන් තත්ත්වය පිළිබඳ සටහන් තැබීම සහ සිතියම්ගත කිරීම සිදු කළ හැකිය.
*උරුමය පිළිබඳ දැනුවත්භාවය ව්‍යාප්ත කිරීම: දේශීය ජනතාව, විශේෂයෙන්ම පාසල් දරුවන් සහ තරුණ පරපුර දැනුවත් කිරීම මගින් තමන් ජීවත් වන ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වටිනාකම ඔවුන් තුළ ඇති කළ හැකිය.
*සංචාරක ආකර්ෂණය දියුණු කිරීම: තමන්ගේ ප්‍රදේශයේ ඇති ඉතිහාසය විද්‍යාත්මකව හඳුනාගෙන, ඒවා සංචාරකයින් සඳහා ආකර්ෂණීය සහ තොරතුරු සහිත ස්ථාන ලෙස කළමනාකරණය කිරීමට ප්‍රජාවට හැකි වේ.
ප්‍රජා පුරා විද්‍යාවේ (Community Archaeology) වැදගත්කම විවිධ අංශ ඔස්සේ විග්‍රහ කළ හැකිය:
*උරුමය පිළිබඳ අයිතිය තහවුරු කිරීම: පුරා විද්‍යාත්මක උරුමය යනු හුදෙක් වෘත්තිකයින්ට පමණක් අයත් දෙයක් නොව, එම ප්‍රදේශයේ වෙසෙන ප්‍රජාවට අයත් උරුමයක් බව තහවුරු කිරීම මෙහිදී සිදුවේ.
*සමාජ සහජීවනය සහ සහභාගීත්වය: ප්‍රජාව සක්‍රීයව මෙම ක්‍රියාවලියට සම්බන්ධ කර ගැනීම මගින් ඔවුන් අතර සහයෝගීතාවය වර්ධනය වන අතර, පොදු අරමුණක් වෙනුවෙන් එකට වැඩ කිරීමට අවස්ථාව සැලසේ
*අධ්‍යාපනික සහ කුසලතා වර්ධනය: දේශීය ජනතාවට පුරා විද්‍යාත්මක ක්‍රමවේදයන්, ඉතිහාසය සහ සංරක්ෂණ ශිල්පීය ක්‍රම පිළිබඳව ප්‍රායෝගික දැනුමක් ලබා ගැනීමට මෙය මග පාදයි.
*උරුමය සුරැකීම: ප්‍රජාව තමන්ගේ ප්‍රදේශයේ ඇති පුරා විද්‍යාත්මක ස්ථාන පිළිබඳව දැනුවත් වූ විට සහ ඒවාට සම්බන්ධ වූ විට, එම ස්ථාන විනාශ වීම වැළැක්වීමට සහ දිගුකාලීනව සුරැකීමට ඔවුන් තුළ වැඩි උනන්දුවක් සහ වගකීමක් ඇති වේ
*විකල්ප දැනුම් පද්ධති ඒකාබද්ධ කිරීම: විධිමත් පුරා විද්‍යාත්මක දැනුම සමඟ දේශීය ජනතාව සතු පාරම්පරික දැනුම සහ කටකතා (Oral history) ඒකාබද්ධ කිරීමෙන් අතීතය පිළිබඳ වඩාත් පුළුල් හා නිවැරදි අවබෝධයක් ලබා ගැනීමට හැකි වේ.
ප්‍රජා පුරාවිද්‍යාව (Community Archaeology) හුදෙක් අතීතය ගවේෂණය කිරීමක් නොව, එය වර්තමාන ප්‍රජාවගේ අනන්‍යතාවය සහ අනාගතය ගොඩනැගීම උදෙසා කෙරෙන වැදගත් සමාජීය ක්‍රියාවලියකි. මෙම ප්‍රවේශය හරහා ප්‍රජාව තම උරුමයේ භාරකරුවන් ලෙස සවිබල ගැන්වෙන අතර, විද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් සහ දේශීය දැනුම ඒකාබද්ධ කරමින් වඩාත් පුළුල් ඉතිහාසයක් මතු කර ගැනීමට අවස්ථාව ලැබේ.

ළමා මනසේ පිරිසිදු බව | ##childpsychology #philosophy #earlychildhood #mindfulness #humannature