ලංකාවේ මුල් ශිෂ්ටාචාරය — ලෝකයේ අනෙකුත් ගංගා ශිෂ්ටාචාරවලින් වෙනස් වූයේ කෙසේද?
ලෝක ඉතිහාසය අධ්යයනය කරන විට, මානව ශිෂ්ටාචාරයේ මූලාරම්භය බොහෝවිට සම්බන්ධ කරන්නේ ප්රධාන ගංගා නිම්න කිහිපයක් සමඟය. ඒ අතර ඊජිප්තුවේ නයිල් ගංගාව, මෙසපොටේමියාවේ ටයිග්රිස් හා යුප්රටීස් ගංගා, ඉන්දියාවේ සින්ධු ගංගා නිම්නය සහ චීනයේ හුවෑන්හෝ (කහ ගංගාව) ආශ්රිතව බිහි වූ ශිෂ්ටාචාර ප්රධාන වේ.මෙම ශිෂ්ටාචාර බොහොමයක් වර්ධනය වූයේ විශාල ගංගාවල වාර්ෂික ගංවතුර මගින් ලැබුණු සරු මඩ තට්ටු සහ ස්වභාවික ජල සම්පත් මතය. එම නිසා කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා අවශ්ය ජලය සහ සාරවත් පස ස්වභාවිකවම ලබා ගැනීමට ඔවුන්ට හැකි විය.
එහෙත් ශ්රී ලංකාවේ පැරණි ශිෂ්ටාචාරය මෙම සාම්ප්රදායික රටාවෙන් වෙනස් මාවතකින් වර්ධනය වූවකි. ශ්රී ලංකාවට නයිල් හෝ සින්ධු වැනි විශාල මහාද්වීපික ගංගාවක් නොතිබුණද, මෙරට ජනතාව ස්වභාවික අභියෝග ජය ගැනීම සඳහා දියුණු ජල කළමනාකරණ ක්රමයක් නිර්මාණය කළහ.ශ්රී ලංකාවේ පැරණි ශිෂ්ටාචාරයේ පදනම වූයේ මහා ගංගාවක ස්වභාවික ගංවතුර මත රඳා පැවතීම නොව, වැසි ජලය රැස් කර, ගබඩා කර, පාලනය කර භාවිත කළ වැව් හා ඇළ මාර්ග ජාලයක් මත ගොඩනැගුණු ජල ශිෂ්ටාචාරයකි.මෙම සුවිශේෂී ජල කළමනාකරණ ක්රමය ශ්රී ලංකාව ලෝකයේ අනෙකුත් පැරණි ශිෂ්ටාචාරවලින් වෙනස් කරන ප්රධාන ලක්ෂණයකි.
1. භූගෝලීය පසුබිම — ශ්රී ලංකාව මහා ගංගා ශිෂ්ටාචාරයක් නොවූයේ ඇයි?
ඊජිප්තුව, මෙසපොටේමියාව, සින්ධු නිම්නය සහ චීනය වැනි පැරණි ශිෂ්ටාචාර බිහි වූයේ විශාල ගංගා නිම්න ආශ්රිතවය. මෙම ගංගා වාර්ෂිකව ගංවතුර ගෙන ඒමෙන් සරු මඩ තට්ටු ගොවි බිම්වලට පැතිරවූ අතර, එමගින් කෘෂිකර්මාන්තයට සුදුසු පරිසරයක් නිර්මාණය විය.
නමුත් ශ්රී ලංකාව කුඩා දූපතක් වන අතර, මෙහි ඇති ගංගා විශාල මහාද්වීපික ගංගා නොවේ. මහවැලි ගඟ, මල්වතු ඔය, කලා ඔය, කළු ගඟ සහ වලවේ ගඟ වැනි ගංගා මෙරට ජල සම්පත් සඳහා වැදගත් වුවද, ඒවා නයිල් වැනි ස්ථිර ගංවතුර පද්ධති සහිත ගංගා නොවේ.විශේෂයෙන් ශ්රී ලංකාවේ වියළි කලාපය වසරේ එක් කාලයකදී වැඩි වර්ෂාපතනයක් ලබන අතර, ඉන්පසු දිගු වියළි කාලයකට මුහුණ දෙයි. එබැවින් මෙරට ජනතාවට වසර පුරා ගලා යන විශාල ගංගාවක ජලය මත පමණක් රඳා සිටීමට නොහැකි විය.
ඒ වෙනුවට ඔවුන්ට මුහුණ දීමට සිදු වූයේ:
*කෙටි කාලයකදී ලැබෙන වැසි ජලය රැස් කිරීම,
*එම ජලය දිගු වියළි කාලවලදී ආරක්ෂා කර ගැනීම,
*කෘෂිකර්මාන්තයට අවශ්ය පරිදි ජලය බෙදා හැරීම යන අභියෝගවලටය. මෙම අභියෝග ජය ගැනීම සඳහා පැරණි ශ්රී ලාංකිකයෝ ලෝකයේ සුවිශේෂී ජල කළමනාකරණ පද්ධතියක් නිර්මාණය කළහ.
2. එල්ලංගා වැව් පද්ධතිය — ශ්රී ලංකාවේ අද්විතීය ජල කළමනාකරණ උරුමය
ශ්රී ලංකාවේ පැරණි ජල ශිෂ්ටාචාරයේ විශිෂ්ටතම නිර්මාණයක් වූයේ එල්ලංගා වැව් පද්ධතිය යි. විශාල මහා ගංගා මත රඳා නොසිටි පැරණි ශ්රී ලාංකිකයෝ, කෙටි කාලයකදී ලැබෙන වැසි ජලය රැස් කර, දිගු වියළි කාලවලදී භාවිත කිරීම සඳහා මෙම දියුණු පද්ධතිය නිර්මාණය කළහ.
එල්ලංගා යනු එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ වැව් දාමයකි. උස් ප්රදේශවල පිහිටි වැව්වල අතිරික්ත ජලය ස්වභාවික බෑවුම ඔස්සේ පහළින් පිහිටි වැව් වෙත ගලා යන ආකාරයට මෙය සැලසුම් කර තිබුණි. ඒ හරහා එකම වැසි ජලය කිහිප වතාවක් ප්රයෝජනයට ගැනීමට හැකි වූ අතර, ජල අපතේ යාම අවම කර කෘෂිකර්මාන්තයට අවශ්ය ජලය වසර පුරා ලබා ගැනීමට හැකි විය.මෙය හුදෙක් වැව් කිහිපයක එකතුවක් නොව, ජල ග්රහණ ප්රදේශ, වනාන්තර, දිය පහරවල්, වැව්, ඇළ මාර්ග, සොරොව්, පිටාර මාර්ග, කුඹුරු සහ ගම්මාන එකිනෙකට සම්බන්ධ කළ සම්පූර්ණ පරිසර හා සමාජ පද්ධතියකි.
එල්ලංගා පද්ධතියක ප්රධාන අංග වූයේ ජලය සපයන ඉහළ වනාන්තර ප්රදේශ, වැසි ජලය රැස් කරන වැව, ජලය පාලනය කරන සොරොව්, අතිරික්ත ජලය ආරක්ෂිතව පිටතට ගෙන යන පිටාර මාර්ග, වැවෙන් ජලය ලබා ගන්නා කුඹුරු සහ ඒ වටා ගොඩනැගුණු ගම්මානයි.මෙම ක්රමය මගින් ජලය පාලනය කිරීම පමණක් නොව, පස ඛාදනය අවම කිරීම, භූගත ජල මට්ටම පවත්වා ගැනීම, ජෛව විවිධත්වය ආරක්ෂා කිරීම සහ වියළි කලාපයේ ජන ජීවිතය ස්ථාවර කිරීම ද සිදු විය.එල්ලංගා පද්ධතියේ තවත් විශේෂත්වයක් වූයේ එය ප්රජා සහභාගීත්වයෙන් පවත්වාගෙන යාමයි. වැව් නඩත්තුව, ජල බෙදාහැරීම සහ වගා කටයුතු ගම් මට්ටමින් සාමූහිකව කළමනාකරණය කරන ලදී. ඒ නිසා එල්ලංගා යනු ඉංජිනේරු නිර්මාණයක් පමණක් නොව, ජලය, පරිසරය සහ මිනිසා අතර සමබර සම්බන්ධතාවයක් ගොඩනැගූ සමාජ ක්රමවේදයක් ද විය.නූතන පර්යේෂකයන් මෙම ක්රමය වැව් දාම පද්ධතියක් ලෙස හඳුන්වන අතර, අද වන විටත් එය දේශගුණික වෙනස්කම්වලට මුහුණ දීම සඳහා වැදගත් තිරසාර ජල කළමනාකරණ ආදර්ශයක් ලෙස සැලකේ.
3. ශ්රී ලංකාවේ මුල් ජල ශිෂ්ටාචාරයේ ආරම්භය හා සංවර්ධනය
ශ්රී ලංකාවේ මානව ජනාවාස ඉතා පැරණි ඉතිහාසයක් සහිත අතර, පුරාවිද්යාත්මක සාක්ෂි අනුව නූතන මිනිසා මීට වසර දස දහස් ගණනකට පෙර සිට මෙරට ජීවත් වී ඇත. එහෙත් සංවිධිත නාගරික ජීවිතය, යකඩ තාක්ෂණය සහ කෘෂිකර්මාන්තය මත පදනම් වූ ශිෂ්ටාචාරයක් පැහැදිලිව හඳුනාගත හැක්කේ ක්රිස්තු පූර්ව පළමු සහස්රකයේ මුල් භාගයේ සිටය.අනුරාධපුරයේ සිදු කළ පුරාවිද්යාත්මක කැණීම්වලින් ක්රිස්තු පූර්ව 10–9 වන සියවස්වල සිටම එහි සංවිධිත ජනාවාස පැවති බවට සාක්ෂි හමු වී ඇත. එම කාලයේ ජනතාව යකඩ උපකරණ භාවිත කළ අතර, මැටි භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය, කෘෂිකර්මාන්තය සහ වෙළෙඳාම දියුණු කර තිබුණි. ක්රිස්තු පූර්ව 900–800 අතර අනුරාධපුර ජනාවාසය හෙක්ටයාර 10ක පමණ ප්රදේශයක් ආවරණය කළ අතර, ක්රිස්තු පූර්ව 700–600 වන විට එය හෙක්ටයාර 50කට වැඩි නාගරික මධ්යස්ථානයක් බවට පත්ව තිබුණි.
ඉතිහාස ග්රන්ථ වන මහාවංශය සහ දීපවංශය අනුව, පන්ඬුකාභය රජු විසින් ක්රිස්තු පූර්ව 4 වන සියවසේදී අනුරාධපුරය සැලසුම් සහගත නගරයක් ලෙස සංවර්ධනය කළ අතර, අභය වැව (බසවක්කුලම) ඉදිකිරීම ද ඔහුගේ පාලන සමයට අයත් වැදගත් වාරිමාර්ග කාර්යයක් ලෙස සැලකේ.පසුව වසභ රජු වැව් සහ ඇළ මාර්ග රැසක් ඉදිකළ අතර, මහසෙන් රජුගේ පාලන සමයේදී මින්නේරිය වැව ඇතුළු විශාල වාරිමාර්ග ව්යාපෘති ක්රියාත්මක විය. අනුරාධපුර සහ පොළොන්නරු යුගවලදී මෙම ජල ශිෂ්ටාචාරය තවදුරටත් වර්ධනය වී, ශ්රී ලංකාව ලෝකයේ දියුණුම වාරිමාර්ග ශිෂ්ටාචාරයන්ගෙන් එකක් බවට පත් විය.
4. ජල ශිෂ්ටාචාරයේ පාලනය සහ සමාජ සංවිධානය
ශ්රී ලංකාවේ ජල ශිෂ්ටාචාරයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වූයේ වාරිමාර්ග සංවර්ධනය හුදෙක් ඉංජිනේරු කාර්යයක් ලෙස නොව, රජුගේ පාලන වගකීමක් සහ ජනතා සුබසාධනය සඳහා වූ සමාජ යුතුකමක් ලෙස සැලකීමයි. වැව් ඉදිකිරීම හා නඩත්තු කිරීම බෞද්ධ සදාචාරය, දාන සංකල්පය සහ ජනහිතකාමී පාලනය සමඟද බැඳී තිබුණි.
පැරණි ශ්රී ලංකාවේ "වැව – දාගැබ – ගම" යන සංකල්පය සමාජ සංවිධානයේ පදනම බවට පත් විය. වැව කෘෂිකර්මාන්තයට ජලය සැපයූ අතර, ඒ ආශ්රිතව ගම්මාන වර්ධනය වූ අතර, විහාරස්ථාන සමාජ හා සංස්කෘතික ජීවිතයේ කේන්ද්රස්ථාන බවට පත් විය.ජල කළමනාකරණය රාජ්ය මට්ටමින් සැලසුම් කළද, එහි දෛනික නඩත්තුව සහ ජල බෙදාහැරීම ග්රාමීය ප්රජාවගේ සහභාගීත්වයෙන් සිදු විය. වැව් නඩත්තුව, ඇළ මාර්ග පිරිසිදු කිරීම, වගා කාලසටහන් සැකසීම සහ ජලය සාධාරණ ලෙස බෙදා ගැනීම ගම් මට්ටමේ සාමූහික තීරණ මත සිදු වූ අතර, එමඟින් ජලය පොදු සම්පතක් ලෙස ආරක්ෂා කරන සමාජ සංස්කෘතියක් බිහි විය.
5. පරිහානිය, උරුමය සහ නිගමනය
අනුරාධපුර රාජධානියේ අවසාන සමයේ ඇති වූ දේශපාලන අස්ථාවරත්වය, දකුණු ඉන්දීය ආක්රමණ සහ පාලන මධ්යස්ථාන වෙනස් වීම හේතුවෙන් පුරාණ වැව් පද්ධතිවලින් බොහොමයක් ක්රමයෙන් අත්හැර දැමුණි. පසුව පෘතුගීසි, ලන්දේසි සහ බ්රිතාන්ය පාලන සමයන්හිදී ඇතැම් වැව් ප්රතිසංස්කරණය කළද, පුරාණ ජල කළමනාකරණ ක්රමයේ සම්පූර්ණ ව්යුහය නැවත ස්ථාපිත නොවීය.
අද වන විට දේශගුණික විපර්යාස, ජල හිඟය සහ තිරසාර කෘෂිකර්මාන්තය සම්බන්ධ අභියෝග හමුවේ ශ්රී ලංකාවේ පුරාණ ජල කළමනාකරණ දැනුම නැවත ලෝකයේ අවධානයට ලක්ව ඇත. විශේෂයෙන් වියළි කලාපයේ වැව් පද්ධති ජල සුරක්ෂිතතාව, භූගත ජලය පවත්වා ගැනීම, ජෛව විවිධත්වය සහ දේශගුණික ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව වර්ධනය කිරීම සඳහා අදටත් වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි.
විශාල ගංගා මත රඳා නොසිට, ස්වභාවික සම්පත් මනා ලෙස කළමනාකරණය කර ගනිමින් ශ්රී ලාංකිකයන් ගොඩනැගූ මෙම ජල ශිෂ්ටාචාරය ලෝක ඉතිහාසයේ අද්විතීය උරුමයකි. එය ඉංජිනේරු දැනුම, පරිසර සංරක්ෂණය, රාජ්ය පාලනය සහ ප්රජා සහයෝගීතාව එකට බැඳුණු තිරසාර සංවර්ධන ආදර්ශයක් ලෙස අද ද ලෝකයට වටිනා පාඩම් රැසක් සපයයි.
