මට මේ පොත ගැන විස්තර දන්න කෙනෙක් ඉන්නවද?

මට මේ පොත ගැන විස්තර දන්න කෙනෙක් ඉන්නවද?

මට මේ පොත ගැන විස්තර දන්න කෙනෙක් ඉන්නවද?

ලුම්බිණියේ අලුත් කැනීම් සහ නව සොයාගැනීම් — 1 වන කොටස

2026 ජනවාරි 26 වන දින නේපාල රජය විසින් UNESCO ලෝක උරුම කමිටුවට ඉදිරිපත් කරන ලද "ලුම්බිණි, බුදුන් වහන්සේගේ උපන් බිම" (Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha) සංරක්ෂණ තත්ත්ව වාර්තාවේ (State of Conservation Report) ඇතුළත් පුරාවිද්‍යාත්මක කැනීම් හා සොයාගැනීම් පිළිබඳ සාරාංශයේ පළමු කොටස.

හැඳින්වීම

ලුම්බිණිය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපන් ස්ථානය ලෙස 1896 වසරේ ආචාර්ය ෆියුරර් (Dr. Führer) සහ ජෙනරාල් රානා විසින් චීන වන්දනාකරුවන්ගේ සටහන් ඇසුරෙන් නැවත සොයාගන්නා ලදී. එහිදී අශෝක ස්ථම්භයේ ලිඛිතය තුළින්ම එය තහවුරු විය. එතැන් සිට අද දක්වා දිගින් දිගටම කරගෙන යන පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ තුළින් ලුම්බිණියේ සැබෑ ඉතිහාසය ක්‍රමයෙන් හෙළිදරව් වෙමින් පවතී. 2025 අප්‍රේල් මාසයේ පැවති ලුම්බිණි ජාත්‍යන්තර ලෝක උරුම සම්මන්තුවේදී ඩර්හැම් විශ්වවිද්‍යාලයේ මහාචාර්ය රොබින් කොනිංහැම් (Prof. Robin Coningham) ඉදිරිපත් කළ දත්ත ඇසුරින් මෙම ලිපියෙන් අළුත්ම කැනීම් හා සොයාගැනීම් විස්තර කෙරේ.

1. මායාදේවී විහාරස්ථානය තුළ අළුත් සොයාගැනීම්

UNESCO/ජපානය අරමුදල් සම්පාදන ව්‍යාපෘතිය (JFIT, 2011–2021) යටතේ මායාදේවී ආවරණය (Mayadevi Shelter) තුළ සිදු කළ කැනීම්වලින් තහවුරු වූයේ:

* පන්සල් ගොඩනැගිල්ලට යටින් අශෝක යුගයටත් වඩා පැරණි ද්‍රව්‍යමය නටබුන් තිබූ බවත්, ඒවා ඓතිහාසික බුදුන් වහන්සේගේ කාලයටම අයත් විය හැකි බවත්.
* භූ-පුරාවිද්‍යාත්මක විශ්ලේෂණයෙන් (geo-archaeology) එම ස්ථානයේ ප්‍රමුඛ ශාක විශේෂය නුග ගස (Ficus religiosa — bodhi ගණයේ) බව හඳුනාගෙන ඇත.
* ආරාමික ප්‍රදේශයේ පෘෂ්ඨ පුරාවිද්‍යාව ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් වුවත්, එයට යටින් තිබූ කණු සිදුරු (post holes) ක්‍රි.පූ. 6 වන සියවසට අයත් බවත්, එහිදී කැඩුණු විශාල දානපාත්‍රයක් හමු වූ බවත් හඳුනාගෙන ඇත එනම් එම ස්ථානයේ ජනාවාසයක් තිබී ඇත්තේ ඉතා ඈත අතීතයේ පටන් බවයි.

2. "ග්‍රාම කඳුර" (Village Mound) — ලුම්බිණියේ පැරණිතම කතාව

පොලිස් මුරපොළ ඉවත් කිරීමෙන් අනතුරුව එහි යටින් සිදුකළ කැනීම්වලින් හෙළිදරව් වූයේ ලුම්බිණියේ පැරණිතම භාගය ක්‍රි.පූ. 1300 දක්වා දිව යන බවයි. මෙය තහවුරු කරන්නේ ලුම්බිණිය හුදෙක් උයනක් නොව, කලාපයේ පැරණිතම ජනාවාසයන්ගෙන් එකක් වූ ජීවමාන ගම්මාන ප්‍රදේශයක් ලෙස පැවති බවයි.

3. හෙලිපෑඩ් ප්‍රදේශයේ අළුත් සොයාගැනීම — කුම්භකරු කර්මාන්තය

සුරක්ෂිත උයන (Sacred Garden) සහ ග්‍රාම කඳුර අතර පිහිටි වර්තමාන හෙලිපෑඩ් භූමිය තුළ, පිඟන් මැටි නිෂ්පාදනයට (ceramics manufacturing) සම්බන්ධ යටිතල පහසුකම් සොයාගෙන ඇති අතර, ඒවා ක්‍රි.පූ. 700–600–500 කාලපරිච්ඡේදයට අයත් බව හඳුනාගෙන ඇත. මෙයින් ලුම්බිණිය නිර්මාණශීලී කර්මාන්තයක මධ්‍යස්ථානයක් ලෙසද පැවති බව පෙනී යයි.

4. සම්පූර්ණ භූ-භෞතික සමීක්ෂණය සහ පුරාවිද්‍යා අවදානම් සිතියම

ලුම්බිණි උයන පුරාම සිදු කළ භූ-භෞතික සමීක්ෂණය (geophysics) සම්පූර්ණ කිරීමත් සමඟ, අනාගත යටිතල පහසුකම් හා ශාක සිටුවීම් සැලසුම් කිරීම සඳහා **නිශ්චිත පුරාවිද්‍යා අවදානම් සිතියමක්** (Archaeological Risk Map) සකස් කර ඇත. ස්ථානාධිකාරීන්ට හා බලධාරීන්ට අනාගතයේදී ඉදිකිරීම් හෝ ශාක සිටුවීම් සිදු කළ යුතු ස්ථාන තීරණය කිරීමට මෙය පදනම වේ.

5. තිලෞරාකෝට් — පුරාණ කපිලවස්තු නගරය

තිලෞරාකෝට් ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් JFIT ව්‍යාපෘතිය යටතේ අදියර තුනකින් සිදු කළ පර්යේෂණවලින් හෙළිදරව් වූයේ:

* භූ-භෞතික සමීක්ෂණයෙන් වර්ග ජාලාකාර (grid plan) නගර සැලැස්මක් සහ මධ්‍යයේ රාජකීය මන්දිර සංකීර්ණයක් තහවුරු විය. මෙහි භූගෝලීය පිහිටීම චීන වන්දනාකරුවන්ගේ සටහන්වල විස්තර සමඟ සමපාත වන අතර, එමගින් මෙය පුරාණ කපිලවස්තු නගරය බව තහවුරු කරයි.
* නැගෙනහිර හා දකුණු දිශාවලින් විස්තීරණ තදාසන්න ප්‍රදේශ (suburbs) හඳුනාගෙන ඇති අතර, එමගින් දකුණු ආසියාවේ වඩාත්ම හොඳින් සංරක්ෂණය වූ අභ්‍යන්තර ප්‍රදේශ රටාව (hinterland) අනාවරණය වේ.
* කාල පරිච්ඡේද අනුව: ක්‍රි.පූ. 8 වන සියවසේ යකඩ යුගයේ බංගංගා ගඟ ඉවුරේ හුදකලා ජනාවාස තුනක්; ක්‍රි.පූ. 6 වන සියවසේ මධ්‍යම ජනාවාසය වටා ලී වැටකඩකින් යුත් බලකොටුවක් ඉදිකර ඇති අතර, එහිදී දකුණින් ලෝහ නිෂ්පාදන ප්‍රදේශයක්ද හඳුනාගෙන ඇත.
* මෞර්ය හා සුංග යුගයේ (Mauryan/Sunga) මීටර් 100×100 රාජකීය මන්දිර සංකීර්ණයක් ඉදිකර ඇති අතර, එහිදී නොකැඩුණු කාසි හමු වීමෙන් එය ටැම්සල් මුද්‍රණාලයකට (mint) ආසන්නව පිහිටි බලයේ මධ්‍යස්ථානයක් වූ බව ඉඟි කරයි.
* දකුණු ආසියාවේ මුල්ම නාගරික යටිතල පහසුකම් (civic infrastructure) සොයාගෙන ඇති අතර, නැගෙනහිර ස්තූපය හොඳින් සංරක්ෂණය වී පවතී.
* කුෂාණ යුගයේ බලකොටු හා කුළුණු සහිත සංවර්ධන කටයුතු, එමෙන්ම අලුතින් සොයාගත් ස්තූප හා අර්ධවෘත්තාකාර දේවාලයක් (Apsidal Temple) වැඩිදුර පර්යේෂණ අවශ්‍ය තැනක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත මෙය බුදුන් වහන්සේගේ කාලයට සමීප යැයි ඉඟි කරයි.

-දෙවන කොටසෙන් හමුවෙමු -

අංකිත දත්ත ගබඩාව (Digital Data Bank) සදහා තොරතුරු ඇතුලත් කරන ෆෝරමය පුරවන ආකාරය

ලංකාවේ මුල් ශිෂ්ටාචාරය — ලෝකයේ අනෙකුත් ගංගා ශිෂ්ටාචාරවලින් වෙනස් වූයේ කෙසේද?

ලෝක ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කරන විට, මානව ශිෂ්ටාචාරයේ මූලාරම්භය බොහෝවිට සම්බන්ධ කරන්නේ ප්‍රධාන ගංගා නිම්න කිහිපයක් සමඟය. ඒ අතර ඊජිප්තුවේ නයිල් ගංගාව, මෙසපොටේමියාවේ ටයිග්‍රිස් හා යුප්‍රටීස් ගංගා, ඉන්දියාවේ සින්ධු ගංගා නිම්නය සහ චීනයේ හුවෑන්හෝ (කහ ගංගාව) ආශ්‍රිතව බිහි වූ ශිෂ්ටාචාර ප්‍රධාන වේ.මෙම ශිෂ්ටාචාර බොහොමයක් වර්ධනය වූයේ විශාල ගංගාවල වාර්ෂික ගංවතුර මගින් ලැබුණු සරු මඩ තට්ටු සහ ස්වභාවික ජල සම්පත් මතය. එම නිසා කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා අවශ්‍ය ජලය සහ සාරවත් පස ස්වභාවිකවම ලබා ගැනීමට ඔවුන්ට හැකි විය.

එහෙත් ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි ශිෂ්ටාචාරය මෙම සාම්ප්‍රදායික රටාවෙන් වෙනස් මාවතකින් වර්ධනය වූවකි. ශ්‍රී ලංකාවට නයිල් හෝ සින්ධු වැනි විශාල මහාද්වීපික ගංගාවක් නොතිබුණද, මෙරට ජනතාව ස්වභාවික අභියෝග ජය ගැනීම සඳහා දියුණු ජල කළමනාකරණ ක්‍රමයක් නිර්මාණය කළහ.ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි ශිෂ්ටාචාරයේ පදනම වූයේ මහා ගංගාවක ස්වභාවික ගංවතුර මත රඳා පැවතීම නොව, වැසි ජලය රැස් කර, ගබඩා කර, පාලනය කර භාවිත කළ වැව් හා ඇළ මාර්ග ජාලයක් මත ගොඩනැගුණු ජල ශිෂ්ටාචාරයකි.මෙම සුවිශේෂී ජල කළමනාකරණ ක්‍රමය ශ්‍රී ලංකාව ලෝකයේ අනෙකුත් පැරණි ශිෂ්ටාචාරවලින් වෙනස් කරන ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.
1. භූගෝලීය පසුබිම — ශ්‍රී ලංකාව මහා ගංගා ශිෂ්ටාචාරයක් නොවූයේ ඇයි?

ඊජිප්තුව, මෙසපොටේමියාව, සින්ධු නිම්නය සහ චීනය වැනි පැරණි ශිෂ්ටාචාර බිහි වූයේ විශාල ගංගා නිම්න ආශ්‍රිතවය. මෙම ගංගා වාර්ෂිකව ගංවතුර ගෙන ඒමෙන් සරු මඩ තට්ටු ගොවි බිම්වලට පැතිරවූ අතර, එමගින් කෘෂිකර්මාන්තයට සුදුසු පරිසරයක් නිර්මාණය විය.

නමුත් ශ්‍රී ලංකාව කුඩා දූපතක් වන අතර, මෙහි ඇති ගංගා විශාල මහාද්වීපික ගංගා නොවේ. මහවැලි ගඟ, මල්වතු ඔය, කලා ඔය, කළු ගඟ සහ වලවේ ගඟ වැනි ගංගා මෙරට ජල සම්පත් සඳහා වැදගත් වුවද, ඒවා නයිල් වැනි ස්ථිර ගංවතුර පද්ධති සහිත ගංගා නොවේ.විශේෂයෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ වියළි කලාපය වසරේ එක් කාලයකදී වැඩි වර්ෂාපතනයක් ලබන අතර, ඉන්පසු දිගු වියළි කාලයකට මුහුණ දෙයි. එබැවින් මෙරට ජනතාවට වසර පුරා ගලා යන විශාල ගංගාවක ජලය මත පමණක් රඳා සිටීමට නොහැකි විය.

ඒ වෙනුවට ඔවුන්ට මුහුණ දීමට සිදු වූයේ:

*කෙටි කාලයකදී ලැබෙන වැසි ජලය රැස් කිරීම,
*එම ජලය දිගු වියළි කාලවලදී ආරක්ෂා කර ගැනීම,
*කෘෂිකර්මාන්තයට අවශ්‍ය පරිදි ජලය බෙදා හැරීම යන අභියෝගවලටය. මෙම අභියෝග ජය ගැනීම සඳහා පැරණි ශ්‍රී ලාංකිකයෝ ලෝකයේ සුවිශේෂී ජල කළමනාකරණ පද්ධතියක් නිර්මාණය කළහ.

2. එල්ලංගා වැව් පද්ධතිය — ශ්‍රී ලංකාවේ අද්විතීය ජල කළමනාකරණ උරුමය

ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි ජල ශිෂ්ටාචාරයේ විශිෂ්ටතම නිර්මාණයක් වූයේ එල්ලංගා වැව් පද්ධතිය යි. විශාල මහා ගංගා මත රඳා නොසිටි පැරණි ශ්‍රී ලාංකිකයෝ, කෙටි කාලයකදී ලැබෙන වැසි ජලය රැස් කර, දිගු වියළි කාලවලදී භාවිත කිරීම සඳහා මෙම දියුණු පද්ධතිය නිර්මාණය කළහ.

එල්ලංගා යනු එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ වැව් දාමයකි. උස් ප්‍රදේශවල පිහිටි වැව්වල අතිරික්ත ජලය ස්වභාවික බෑවුම ඔස්සේ පහළින් පිහිටි වැව් වෙත ගලා යන ආකාරයට මෙය සැලසුම් කර තිබුණි. ඒ හරහා එකම වැසි ජලය කිහිප වතාවක් ප්‍රයෝජනයට ගැනීමට හැකි වූ අතර, ජල අපතේ යාම අවම කර කෘෂිකර්මාන්තයට අවශ්‍ය ජලය වසර පුරා ලබා ගැනීමට හැකි විය.මෙය හුදෙක් වැව් කිහිපයක එකතුවක් නොව, ජල ග්‍රහණ ප්‍රදේශ, වනාන්තර, දිය පහරවල්, වැව්, ඇළ මාර්ග, සොරොව්, පිටාර මාර්ග, කුඹුරු සහ ගම්මාන එකිනෙකට සම්බන්ධ කළ සම්පූර්ණ පරිසර හා සමාජ පද්ධතියකි.

එල්ලංගා පද්ධතියක ප්‍රධාන අංග වූයේ ජලය සපයන ඉහළ වනාන්තර ප්‍රදේශ, වැසි ජලය රැස් කරන වැව, ජලය පාලනය කරන සොරොව්, අතිරික්ත ජලය ආරක්ෂිතව පිටතට ගෙන යන පිටාර මාර්ග, වැවෙන් ජලය ලබා ගන්නා කුඹුරු සහ ඒ වටා ගොඩනැගුණු ගම්මානයි.මෙම ක්‍රමය මගින් ජලය පාලනය කිරීම පමණක් නොව, පස ඛාදනය අවම කිරීම, භූගත ජල මට්ටම පවත්වා ගැනීම, ජෛව විවිධත්වය ආරක්ෂා කිරීම සහ වියළි කලාපයේ ජන ජීවිතය ස්ථාවර කිරීම ද සිදු විය.එල්ලංගා පද්ධතියේ තවත් විශේෂත්වයක් වූයේ එය ප්‍රජා සහභාගීත්වයෙන් පවත්වාගෙන යාමයි. වැව් නඩත්තුව, ජල බෙදාහැරීම සහ වගා කටයුතු ගම් මට්ටමින් සාමූහිකව කළමනාකරණය කරන ලදී. ඒ නිසා එල්ලංගා යනු ඉංජිනේරු නිර්මාණයක් පමණක් නොව, ජලය, පරිසරය සහ මිනිසා අතර සමබර සම්බන්ධතාවයක් ගොඩනැගූ සමාජ ක්‍රමවේදයක් ද විය.නූතන පර්යේෂකයන් මෙම ක්‍රමය වැව් දාම පද්ධතියක් ලෙස හඳුන්වන අතර, අද වන විටත් එය දේශගුණික වෙනස්කම්වලට මුහුණ දීම සඳහා වැදගත් තිරසාර ජල කළමනාකරණ ආදර්ශයක් ලෙස සැලකේ.

3. ශ්‍රී ලංකාවේ මුල් ජල ශිෂ්ටාචාරයේ ආරම්භය හා සංවර්ධනය

ශ්‍රී ලංකාවේ මානව ජනාවාස ඉතා පැරණි ඉතිහාසයක් සහිත අතර, පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි අනුව නූතන මිනිසා මීට වසර දස දහස් ගණනකට පෙර සිට මෙරට ජීවත් වී ඇත. එහෙත් සංවිධිත නාගරික ජීවිතය, යකඩ තාක්ෂණය සහ කෘෂිකර්මාන්තය මත පදනම් වූ ශිෂ්ටාචාරයක් පැහැදිලිව හඳුනාගත හැක්කේ ක්‍රිස්තු පූර්ව පළමු සහස්‍රකයේ මුල් භාගයේ සිටය.අනුරාධපුරයේ සිදු කළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්වලින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 10–9 වන සියවස්වල සිටම එහි සංවිධිත ජනාවාස පැවති බවට සාක්ෂි හමු වී ඇත. එම කාලයේ ජනතාව යකඩ උපකරණ භාවිත කළ අතර, මැටි භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය, කෘෂිකර්මාන්තය සහ වෙළෙඳාම දියුණු කර තිබුණි. ක්‍රිස්තු පූර්ව 900–800 අතර අනුරාධපුර ජනාවාසය හෙක්ටයාර 10ක පමණ ප්‍රදේශයක් ආවරණය කළ අතර, ක්‍රිස්තු පූර්ව 700–600 වන විට එය හෙක්ටයාර 50කට වැඩි නාගරික මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්ව තිබුණි.

ඉතිහාස ග්‍රන්ථ වන මහාවංශය සහ දීපවංශය අනුව, පන්ඬුකාභය රජු විසින් ක්‍රිස්තු පූර්ව 4 වන සියවසේදී අනුරාධපුරය සැලසුම් සහගත නගරයක් ලෙස සංවර්ධනය කළ අතර, අභය වැව (බසවක්කුලම) ඉදිකිරීම ද ඔහුගේ පාලන සමයට අයත් වැදගත් වාරිමාර්ග කාර්යයක් ලෙස සැලකේ.පසුව වසභ රජු වැව් සහ ඇළ මාර්ග රැසක් ඉදිකළ අතර, මහසෙන් රජුගේ පාලන සමයේදී මින්නේරිය වැව ඇතුළු විශාල වාරිමාර්ග ව්‍යාපෘති ක්‍රියාත්මක විය. අනුරාධපුර සහ පොළොන්නරු යුගවලදී මෙම ජල ශිෂ්ටාචාරය තවදුරටත් වර්ධනය වී, ශ්‍රී ලංකාව ලෝකයේ දියුණුම වාරිමාර්ග ශිෂ්ටාචාරයන්ගෙන් එකක් බවට පත් විය.

4. ජල ශිෂ්ටාචාරයේ පාලනය සහ සමාජ සංවිධානය

ශ්‍රී ලංකාවේ ජල ශිෂ්ටාචාරයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වූයේ වාරිමාර්ග සංවර්ධනය හුදෙක් ඉංජිනේරු කාර්යයක් ලෙස නොව, රජුගේ පාලන වගකීමක් සහ ජනතා සුබසාධනය සඳහා වූ සමාජ යුතුකමක් ලෙස සැලකීමයි. වැව් ඉදිකිරීම හා නඩත්තු කිරීම බෞද්ධ සදාචාරය, දාන සංකල්පය සහ ජනහිතකාමී පාලනය සමඟද බැඳී තිබුණි.
පැරණි ශ්‍රී ලංකාවේ "වැව – දාගැබ – ගම" යන සංකල්පය සමාජ සංවිධානයේ පදනම බවට පත් විය. වැව කෘෂිකර්මාන්තයට ජලය සැපයූ අතර, ඒ ආශ්‍රිතව ගම්මාන වර්ධනය වූ අතර, විහාරස්ථාන සමාජ හා සංස්කෘතික ජීවිතයේ කේන්ද්‍රස්ථාන බවට පත් විය.ජල කළමනාකරණය රාජ්‍ය මට්ටමින් සැලසුම් කළද, එහි දෛනික නඩත්තුව සහ ජල බෙදාහැරීම ග්‍රාමීය ප්‍රජාවගේ සහභාගීත්වයෙන් සිදු විය. වැව් නඩත්තුව, ඇළ මාර්ග පිරිසිදු කිරීම, වගා කාලසටහන් සැකසීම සහ ජලය සාධාරණ ලෙස බෙදා ගැනීම ගම් මට්ටමේ සාමූහික තීරණ මත සිදු වූ අතර, එමඟින් ජලය පොදු සම්පතක් ලෙස ආරක්ෂා කරන සමාජ සංස්කෘතියක් බිහි විය.

5. පරිහානිය, උරුමය සහ නිගමනය

අනුරාධපුර රාජධානියේ අවසාන සමයේ ඇති වූ දේශපාලන අස්ථාවරත්වය, දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණ සහ පාලන මධ්‍යස්ථාන වෙනස් වීම හේතුවෙන් පුරාණ වැව් පද්ධතිවලින් බොහොමයක් ක්‍රමයෙන් අත්හැර දැමුණි. පසුව පෘතුගීසි, ලන්දේසි සහ බ්‍රිතාන්‍ය පාලන සමයන්හිදී ඇතැම් වැව් ප්‍රතිසංස්කරණය කළද, පුරාණ ජල කළමනාකරණ ක්‍රමයේ සම්පූර්ණ ව්‍යුහය නැවත ස්ථාපිත නොවීය.

අද වන විට දේශගුණික විපර්යාස, ජල හිඟය සහ තිරසාර කෘෂිකර්මාන්තය සම්බන්ධ අභියෝග හමුවේ ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ ජල කළමනාකරණ දැනුම නැවත ලෝකයේ අවධානයට ලක්ව ඇත. විශේෂයෙන් වියළි කලාපයේ වැව් පද්ධති ජල සුරක්ෂිතතාව, භූගත ජලය පවත්වා ගැනීම, ජෛව විවිධත්වය සහ දේශගුණික ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව වර්ධනය කිරීම සඳහා අදටත් වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි.

විශාල ගංගා මත රඳා නොසිට, ස්වභාවික සම්පත් මනා ලෙස කළමනාකරණය කර ගනිමින් ශ්‍රී ලාංකිකයන් ගොඩනැගූ මෙම ජල ශිෂ්ටාචාරය ලෝක ඉතිහාසයේ අද්විතීය උරුමයකි. එය ඉංජිනේරු දැනුම, පරිසර සංරක්ෂණය, රාජ්‍ය පාලනය සහ ප්‍රජා සහයෝගීතාව එකට බැඳුණු තිරසාර සංවර්ධන ආදර්ශයක් ලෙස අද ද ලෝකයට වටිනා පාඩම් රැසක් සපයයි.

අගසෙති පරපුර – ශ්‍රී ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන පිළිබද අංකිත දත්ත ගබඩාව (Digital Data Bank)

අංකිත දත්ත ගබඩාවට විස්තර ලබා දීමට කැමැත්ත පළ කළ ඔබගේ දායකත්වය ලබා ගැනීම සඳහා පහත උපදෙස් අනුගමනය කරන්න.

👉ඔබ විසින් විස්තර ලබා දීමට සූදානම් පුරාවිද්‍යාත්මක / ඓතිහාසික *ස්ථාන තුනක්* *(දැනට උපරිමය ස්ථාන තුනකි)* *පහතින් සදහන් කරන්න.*

👉*ඔබ සදහන් කරන ස්ථානය තවත් අයෙකු විසින් දැනටමත් තෝරාගත් ස්ථානයක් ද යන්න පිළිබද සැළකිලිමත් වන්න.*

ඔබ විසින් ස්ථාන සදහන් කළ පසු, අංකිත දත්ත ගබඩාව සදහා විස්තර ඇතුලත් කිරීමේ ෆෝරමයක් ( Form ) එවීමට අප කටයුතු කරනු ලැබේ.

පුරාවිද්‍යා ස්ථාන කොල්ලකෑම සහ පුරාවස්තු සොරකම් වැළැක්වීම

පුරාවිද්‍යා ස්ථාන කොල්ලකෑම (Archaeological Looting) සහ පුරාවස්තු සොරකම් වැළැක්වීම සඳහා නීතිමය ආරක්ෂාව, නවීන තාක්ෂණය, සහ ප්‍රජා සහභාගීත්වය එකට සම්බන්ධ වූ බහු-අංශික ක්‍රියාමාර්ගයක් අවශ්‍ය වේ. නීති විරෝධී පුරාවස්තු වෙළඳාම බොහෝ විට සංවිධානාත්මක අපරාධ ජාල සමඟ සම්බන්ධ වන බැවින්, පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂා කිරීම පමණක් නොව, එම වස්තු සඳහා ඇති නීති විරෝධී වෙළඳපොළද පාලනය කළ යුතුය.
1. පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂාව සහ භෞතික ආරක්ෂණ ක්‍රම
කැනීම් අවසන් වූ පසු ආරක්ෂිතව වසා දැමීම (Backfilling & Camouflage)
කැනීම් කාලසීමාව අවසන් වූ පසු පුරාවිද්‍යාඥයන් බොහෝ විට කැණීම් කළ ස්ථාන නැවත පස්වලින් ආවරණය කරයි. මේ සඳහා වාතය ගමන් කළ හැකි භූ-රෙදි (Geotextile Fabrics) භාවිතා කර පස යටින් ආරක්ෂිතව වසා දමයි. මෙය අනවසර කැණීම්කරුවන්ට එම ස්ථානය පහසුවෙන් හඳුනා ගැනීම අපහසු කරයි.
භෞතික බාධක ස්ථාපනය කිරීම (Physical Barriers)

- පුරාවිද්‍යා ස්ථානවලට අනවසර ප්‍රවේශය අවම කිරීම සඳහා:
*ආරක්ෂිත වැටවල් සවි කිරීම
*ශක්තිමත් අගුළු සහිත ගේට්ටු භාවිතය
*ස්වාභාවික බාධක (කටු පඳුරු වැනි) යොදා ගැනීම මගින් අනවසර පුද්ගලයන් ඇතුළුවීම පාලනය කළ හැක.

- ස්ථාන සංරක්ෂණය සහ ප්‍රතිසංස්කරණය (Site Restoration)

විනාශ වූ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන නිසි ලෙස සංරක්ෂණය කිරීම සහ ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම මගින් නිධන් සොයන්නන්ට පහසුවෙන් කැණීම් කළ හැකි ස්ථාන බවට පත්වීම වැළැක්විය හැක.

2. නවීන නිරීක්ෂණ තාක්ෂණ භාවිතය
- දුරස්ථ සංවේදන තාක්ෂණය (Remote Sensing)
චන්ද්‍රිකා ඡායාරූප (Satellite Imagery) සහ ඩ්‍රෝන තාක්ෂණය භාවිතයෙන් විශාල හා දුරස්ථ පුරාවිද්‍යා භූමි නිරන්තරයෙන් නිරීක්ෂණය කළ හැක.

මෙමගින්:
*නව අනවසර කැණීම් ස්ථාන හඳුනා ගැනීම
*භූමියේ සිදුවන වෙනස්කම් නිරීක්ෂණය කිරීම
*පුරාවිද්‍යා ස්ථානවල තත්ත්වය පරීක්ෂා කිරීම සිදු කළ හැක.

- කෘත්‍රිම බුද්ධිය සහ යන්ත්‍ර ඉගෙනීම (AI & Machine Learning)
AI ක්‍රමවේද මගින් විශාල ප්‍රමාණයේ චන්ද්‍රිකා දත්ත සහ ඡායාරූප විශ්ලේෂණය කර:

*අසාමාන්‍ය භූමි වෙනස්කම්
*අලුතින් ඇති වූ වළවල්
*නීති විරෝධී කැණීම් සලකුණු හඳුනාගත හැක.

- අධිකරණ විද්‍යාත්මක සලකුණු කිරීම (Forensic Marking)

කෞතුකාගාරවල ඇති පුරාවස්තු සඳහා පියවි ඇසට නොපෙනෙන නමුත් UV ආලෝකයෙන් හඳුනාගත හැකි විශේෂ සලකුණු ද්‍රව්‍ය යෙදිය හැක.

මෙම ක්‍රමය මගින්:

සොරකම් කළ පුරාවස්තු හඳුනා ගැනීම
රේගු සහ නීති ක්‍රියාත්මක කරන ආයතනවලට ඒවා සොයා ගැනීම
නැවත අයිති රටට ලබා ගැනීම පහසු වේ.
3. ප්‍රජා සහභාගීත්වය සහ ආර්ථික දිරිගැන්වීම්
ප්‍රදේශීය ජනතාවට රැකියා අවස්ථා ලබාදීම (Local Employment)

පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂිතව පවතින්නේ ඒ අවට ජීවත් වන ජනතාව එම උරුමය තමන්ගේම දෙයක් ලෙස සලකන විටය.

එබැවින්:

ප්‍රදේශවාසීන් ආරක්ෂකයින් ලෙස බඳවා ගැනීම
සංචාරක මාර්ගෝපදේශකයන් ලෙස පුහුණු කිරීම
සංරක්ෂණ කටයුතු සඳහා සම්බන්ධ කර ගැනීම මගින් කොල්ලකෑමට ඇති ආර්ථික ආකර්ෂණය අඩු කළ හැක.

ජනතාව දැනුවත් කිරීම (Public Outreach)

පුරාවස්තුවක් යනු වටිනා භාණ්ඩයක් පමණක් නොව, එයට සම්බන්ධ:

ඉතිහාසය
සංස්කෘතික තොරතුරු
සොයාගත් ස්ථානය
පුරාවිද්‍යාත්මක සන්දර්භය ද වැදගත් බව ජනතාවට අවබෝධ කර දිය යුතුය.

අනවසරයෙන් පුරාවස්තු ඉවත් කිරීමෙන් එහි සැබෑ විද්‍යාත්මක වටිනාකම විනාශ වේ.
4. නීති සහ නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම
දැඩි නීති සහ දඬුවම් (Strict Penalties)

පුරාවස්තු කොල්ලකෑම සහ නීති විරෝධී වෙළඳාම වැළැක්වීම සඳහා දැඩි නීති අවශ්‍ය වේ.

උදාහරණයක් ලෙස, එක්සත් ජනපදයේ Archaeological Resources Protection Act (ARPA) මගින් රජයේ භූමිවල පුරාවිද්‍යා සම්පත් විනාශ කිරීම, සොරකම් කිරීම සහ වෙළඳාම සඳහා දැඩි අපරාධ හා සිවිල් දඬුවම් නියම කර ඇත.

- ජාත්‍යන්තර සහයෝගීතාව (International Cooperation)

පුරාවස්තු සොරකම් බොහෝ විට රටවල් අතර සිදුවන බැවින්:

INTERPOL වැනි ආයතන
රේගු ආයතන
විවිධ රටවල සංස්කෘතික උරුම ආයතන එක්ව ක්‍රියා කර නීති විරෝධීව පිටරටට ගෙන ගිය පුරාවස්තු සොයා ගැනීමට සහ නැවත ලබා ගැනීමට කටයුතු කරයි.

- පුරාවස්තු වෙළඳපොළ නියාමනය (Market Regulation)

කෞතුකාගාර, වෙන්දේසි ආයතන සහ පුරාවස්තු වෙළඳුන් විසින් සෑම වස්තුවකම:
*හිමිකාරිත්ව ඉතිහාසය (Provenance)
*නීත්‍යානුකූල මූලාශ්‍රය
*ලබාගත් ආකාරය පරීක්ෂා කිරීම අනිවාර්ය කළ යුතුය.

මෙම ක්‍රියාවලිය මගින් නීති විරෝධී පුරාවස්තු වෙළඳපොළට ඇති ඉල්ලුම අඩු කළ හැක.
පුරාවිද්‍යා උරුමය ආරක්ෂා කිරීම යනු පුරාවස්තු පමණක් ආරක්ෂා කිරීම නොව, මානව ඉතිහාසය, සංස්කෘතිය සහ අනාගත පරපුර සඳහා වූ දැනුම ආරක්ෂා කිරීමකි.එබැවින් නවීන තාක්ෂණය, ශක්තිමත් නීති, ප්‍රජා සහභාගීත්වය සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගීතාව එකට ක්‍රියාත්මක කිරීමෙන් පුරාවිද්‍යා ස්ථාන කොල්ලකෑම සහ පුරාවස්තු සොරකම් සැලකිය යුතු ලෙස අවම කළ හැක.

විවිධ මූලාශ්‍ර ආශ්‍රයෙන් සකස් කරන ලද්දේ,
Thara Fenando

පොළොන්නරුව පිළිබඳ ලයිඩාර් (LiDAR) පර්යේෂණය

ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසයේ විශිෂ්ටතම නගරයක් වූ පොළොන්නරුව, වසර දහස් ගණනකට පෙර ඉතා සැලසුම් සහගත නාගරික මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස වර්ධනය වූ රාජධානියකි. නමුත් එහි නගර සැලසුම, ජනාවාස ව්‍යුහය, කෘෂිකාර්මික පද්ධති සහ නගරය අවට භූ දර්ශනය පිළිබඳ තවමත් අනාවරණය නොවූ තොරතුරු රැසක් පවතී.
මෙම අභිරහස් හෙළිදරව් කිරීම සඳහා Polonnaruwa Archaeology, Anthropology and Urban Landscape Project (PAAULP) නම් ජාත්‍යන්තර පර්යේෂණ ව්‍යාපෘතිය ක්‍රියාත්මක කර ඇත.

පොළොන්නරුව පුරාවිද්‍යා, මානව විද්‍යා සහ නාගරික භූ දර්ශන ව්‍යාපෘතිය (PAAULP) – 2025 සිව්වන පර්යේෂණ වාරය

2025 අගෝස්තු 12 සිට සැප්තැම්බර් 7 දක්වා පොළොන්නරුවේදී පොළොන්නරුව පුරාවිද්‍යා, මානව විද්‍යා සහ නාගරික භූ දර්ශන ව්‍යාපෘතියේ සිව්වන පර්යේෂණ වාරය පැවැත්විණි. මෙම වාරයේ ප්‍රධාන අවධානය වූයේ පුරාවිද්‍යාත්මක හා මානව විද්‍යාත්මක ක්‍රමවේද භාවිතයෙන් පොළොන්නරු රාජධානියේ නාගරික සැලසුම සහ එහි පරිණාමය පිළිබඳ ගැඹුරු අවබෝධයක් ලබා ගැනීමයි.
මෙම ඒකාබද්ධ පර්යේෂණ වැඩසටහන සංවිධානය කරන ලද්දේ ශ්‍රී ලංකාවේ කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලය සහ ඕස්ට්‍රේලියාවේ ලා ට්‍රෝබ් විශ්වවිද්‍යාලය එක්ව, ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව, මධ්‍යම සංස්කෘතික අරමුදල, පුරාවිද්‍යා පශ්චාත් උපාධි ආයතනය සහ යාපනය විශ්වවිද්‍යාලය සමඟ සහයෝගයෙනි.

ප්‍රධාන පර්යේෂණ කටයුතු

මෙවර පර්යේෂණයේදී H, G, I සහ J ලෙස නම් කළ කැණීම් වළවල් හතරක් තුළ පුරාවිද්‍යා කැණීම් සිදු කරන ලදී. එමෙන්ම:
*LiDAR (Light Detection and Ranging) තාක්ෂණය භාවිතයෙන් භූ දර්ශන සමීක්ෂණ
*Auger පරීක්ෂණ (භූ අභ්‍යන්තර පරීක්ෂණ) සිදු කරමින් පොළොන්නරුව නගරයේ සැලසුම, සංවර්ධනය සහ අවට පරිසරය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු සොයා ගන්නා ලදී.

කැණීම්වලින් හමු වූ පුරාවස්තු අතර:
දේශීය හා විදේශීය නිෂ්පාදන
කාසි නිෂ්පාදන අච්චු
පබළු
යකඩ ඇණ සහ යකඩ උපකරණ
ලෝහ නිෂ්පාදන අවශේෂ (Slags)
වළලු
වීදුරු කොටස්
විවිධ වර්ගයේ ගල් ඇතුලත් විය.

LiDAR තාක්ෂණය සහ පොළොන්නරුවේ භූ දර්ශනය

මෙවර සිදු කළ LiDAR සමීක්ෂණය පොළොන්නරුව නගරයට පමණක් සීමා නොවී, පොළොන්නරුව අවට පසුබිම් ප්‍රදේශ (Hinterland) සහ පරාක්‍රම සමුද්‍රයේ වැව් බැම්ම ඇතුළු විශාල භූ ප්‍රදේශයක් ආවරණය කළේය.
මෙම තාක්ෂණය මගින් පැරණි නගර සැලසුම්, කෘෂිකාර්මික පද්ධති සහ රාජධානියේ විශාල නාගරික ව්‍යුහය පිළිබඳ නව අවබෝධයක් ලබා ගැනීමට හැකි විය.
මෙම පර්යේෂණය මගින් පොළොන්නරු රාජධානියේ නාගරික සැලසුම, ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම්, වෙළඳ සබඳතා සහ පුරාණ ජල කළමනාකරණ පද්ධති පිළිබඳ නව තොරතුරු රැසක් අනාවරණය කර ගැනීමට හැකි වී ඇත.

මෙම පර්යේෂණය මගින් පැහැදිලි වන්නේ පොළොන්නරුව:

ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් පමණක් නොව,
සැලසුම් සහගත නාගරික මධ්‍යස්ථානයක්,
කෘෂිකාර්මික හා ජල කළමනාකරණ පද්ධතියක් සහිත රාජධානියක්,
ජාත්‍යන්තර වෙළඳ සබඳතා පැවති නගරයක් වූ බවයි.