දේවදහ ප්‍රදේශය වර්තමාන තත්ත්වය -දෙවෙනි කොටස

පුරාවිද්‍යාත්මක වර්තමාන තත්ත්වය

Lumbini Development Trust ආයතනය නිල වශයෙන් පිළිගන්නා පරිදි, දේවදහ ප්‍රදේශයේ ස්ථාන කීපයක කැණීම් සිදුකර ගඩොල්, ව්‍යුහාත්මක නටබුන් හා ගල් ප්‍රාග්-ධන හමු වී තිබුණද, පුරාණ කෝලිය අගනුවරෙහි නිශ්චිත පිහිටීම විද්‍යාත්මකව තහවුරු කර ගැනීම සඳහා තවමත් සවිස්තරාත්මක පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණයක් අවශ්‍ය බව පැහැදිලිව සඳහන් කර ඇත. එනම් දැනට හඳුනාගෙන ඇති ස්ථාන (භවානිපුර්, ඛයාර්දඩා ආදිය) දුර/දිශා සාක්ෂි හා සාහිත්‍ය සාක්ෂි මත පදනම් වූ අනුමානයන් මිස, පූර්ණ වශයෙන් සනාථ කරගත් සොයාගැනීම් ලෙස ආයතනය විසින් ඉදිරිපත් කර නැත.

සංචාරක තොරතුරු

නිර්දේශිත ක්‍රියාකාරකම්:
• භවානිපුර්, කන්‍යාමයි සහ බයිරිමයි දේවාල වන්දනා කිරීම
• පුරාණ කෝලිය අගනුවර යැයි විශ්වාස කෙරෙන ඛයාර්දඩා, මාතාගඩ්හි කොටුව සහ බංගලා ළිඳ නැරඹීම
• රෝහිණී ගඟේ හා දේවදහ පොකුණේ පූජනීය ස්නානය
• කෝලිය යුගයේ සංකේතයක් වන පකඩි ගස නැරඹීම
• ගෝදහ ප්‍රදේශයේ භවානිපුර් හා සිම්සාර් (තෙත්බිම්) ස්ථානවල භාවනාව
• සිස්පුර්හි තාරු ප්‍රජාව, සරන්තන්දිහි මගර් ප්‍රජාව සහ ඛෙයිරහානි ගම්මානයේ ගුරුං ප්‍රජාව යන ප්‍රජාවන්ගේ සංස්කෘතික ජීවිතය අත්විඳීම
• ගෝදහ ප්‍රදේශයේ හා චූරියා වනාන්තරයේ පක්ෂීන් හා වන ජීවීන් නිරීක්ෂණය

ප්‍රවේශය

• භවානිපුර් සීතල්නගර් (කි.මී. 4), බුට්වාල් (කි.මී. 17), මනිග්‍රාම් (කි.මී. 1 සහ භෛරහාවා-භූමහි මාර්ගයේ රාම්නගර් (කි.මී. 33.5) සමඟ මාර්ග ජාලයෙන් සම්බන්ධ වේ.
• බුට්වාල්-සීතල්නගර් හා සීතල්නගර්-සුන්වාල්-පරාසි බසාර් මාර්ගවල පොදු බස් සේවා ලබාගත හැකිය.
• සීතල්නගර් හා ඛෙයිරහානි හි ඊ-රික්ෂෝ කුලියට ගෙන දේවදහ ප්‍රධාන ස්ථාන නැරඹිය හැකිය.
• බුට්වාල් සහ භෛරහාවා යන විශාල මධ්‍යස්ථානවලින් ටැක්සි/පෞද්ගලික වාහන කුලියට ගත හැකිය.

සටහන

මෙම ලිපියේ ඇතුළත් කරුණු, ලුම්බිණි සංවර්ධන භාරයේ (Lumbini Development Trust — නේපාල රජයේ සංස්කෘතික, සංචාරක හා සිවිල් ගුවන් සේවා අමාත්‍යාංශය යටතේ ක්‍රියාත්මක ආයතනයක්) නිල වෙබ් අඩවියේ ප්‍රකාශිත, 2026 ජූලි 14 වන දිනට යාවත්කාලීන කරන ලද තොරතුරු මත පදනම් වේ. ස්ථානවල අනන්‍යතාව (දේවදහ = කෝලිය අගනුවර) සම්බන්ධයෙන් ආයතනයම "සවිස්තරාත්මක පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණයක් අවශ්‍යයි" යැයි පැහැදිලිව සඳහන් කර ඇති බැවින්, මෙය සාහිත්‍ය/සම්ප්‍රදායික සාක්ෂි මත පදනම් වූ හඳුනාගැනීමක් ලෙසින් සලකා, විද්‍යාත්මකව නිශ්චිතව සනාථ කරගත් කරුණක් ලෙස ඉදිරිපත් නොකළ යුතුය.

දේවදහ ප්‍රදේශය — වර්තමාන තත්ත්වය

_සාරාංශය_
* දේවදහ (Devadaha) යනු ලුම්බිණියේ සිට කිලෝමීටර 57ක් නැගෙනහිරින් පිහිටි, පුරාණ කෝලිය රාජධානියේ අගනුවර ලෙස හඳුනාගෙන ඇති ස්ථානයකි. සිද්ධාර්ථ කුමරුගේ මව මහාමායා දේවිය, උපමාතා ප්‍රජාපතී ගෝතමී සහ බිසව යශෝධරාව යන තිදෙනාගේම මාතෘ නගරය ලෙස මෙය සැලකේ. නේපාල රජයේ සංස්කෘතික, සංචාරක හා සිවිල් ගුවන් සේවා අමාත්‍යාංශය යටතේ ක්‍රියාත්මක වන Lumbini Development Trust ආයතනයේ නිල වෙබ් අඩවියේ ප්‍රකාශිත දත්ත අනුව, මෙම පිටුව 2024 ජූනි 29 වන දින පළ කර ඇති අතර, අවසන් වරට යාවත්කාලීන කර ඇත්තේ 2026 ජූලි 14 වන දිනයි. එනම් මෙහි දැක්වෙන තොරතුරු ලුම්බිණි සංවර්ධන භාරයේ වර්තමාන (2026) නිල ස්ථාවරයයි.

_ඓතිහාසික වැදගත්කම_
* බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ සඳහන් තොරතුරු අනුව, සිද්ධාර්ථ කුමරු ළමා කාලයේදී — විශේෂයෙන් උපමාතාව වූ ප්‍රජාපතී ගෝතමියගේ රැකවරණය යටතේ — දේවදහ ප්‍රදේශයේ කාලයක් ගත කළ බව විශ්වාස කෙරේ. බුදු බව ලැබීමෙන් පසුව බුදුන් වහන්සේ නැවත දේවදහට වැඩම කර, නිගණ්ඨ නාථපුත්ත (ජෛන ආගමික ගුරුවරයා) අනුගාමිකයන්ට ධර්මය දේශනා කිරීම මෙන්ම, රෝහිණී ගඟේ ජල අයිතිය සම්බන්ධයෙන් ශාක්‍ය හා කෝලිය රාජවංශ අතර ඇති වූ ගැටුම නිරාකරණය කර, පවුල් බැඳීම් ජලයට වඩා වැදගත් බව අවධාරණය කළ බව සඳහන් වේ.
දේවදහ, ලුම්බිණියේ සිට ඇති දුර හා දිශාව පිළිබඳ ලේඛනගත සාක්ෂි, මුල් බෞද්ධ ග්‍රන්ථවල සඳහන් තොරතුරු සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් ඇසුරින් වර්තමාන දේවදහ ප්‍රදේශය පුරාණ කෝලිය රාජධානිය ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එනමුත් Lumbini Development Trust ආයතනයම නිල වශයෙන් සඳහන් කරන පරිදි, පුරාණ අගනුවරෙහි නිශ්චිත පිහිටීම තහවුරු කර ගැනීම සඳහා තවමත් සවිස්තරාත්මක පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණයක් අවශ්‍ය වේ — එනම් මෙය තවමත් නිශ්චිතව සනාථ කරගත් කරුණක් නොව, පවතින සාක්ෂි මත පදනම් වූ හඳුනාගැනීමක් බව වර්තමාන නිල ස්ථාවරයයි.

_ප්‍රධාන ස්මාරක, ස්ථාන හා සොයාගැනීම්_
* භවානිපුර් / දේවීදමාර් — කෝලිය රාජධානියේ අගනුවර ලෙස විශ්වාස කෙරෙන ස්ථානය. මෙහි මහාමායා දේවියට කැප වූ දේවාලයක්, දිගු ගල් කණුවක්, සූර්ය දෙවියාගේ ගල් රූපයක් සහ පුරාණ ගඩොල් ළිඳක් ඇති අතර, ව්‍යුහාත්මක නටබුන් මතුපිටින්ම දැකිය හැකිය.

* දේවදහ පොකුණ — දේවදහ නගරාධිපති කාර්යාලයේ බල ප්‍රදේශයේ පිහිටි, ආගමික හා ඓතිහාසික වැදගත්කමක් ඇති පොකුණකි. දෙවිවරු, දේවතාවියෝ, සාධුවරු සහ සිද්ධාර්ථ කුමරු ස්නානය කළ ස්ථානය ලෙස විශ්වාස කෙරේ. "දේවදහ" යන නාමයේ තේරුම "දෙවියන්ගේ පොකුණ" යන්නයි.

* ඛයාර්දඩා — පුරාණ කෝලිය රාජධානියේ ප්‍රධාන නගරය යැයි සිතන ස්ථානය. කැණීම්වලින් විශාල ගඩොල්, පොරෝන (pottery) සහ ව්‍යුහාත්මක නටබුන් හමු වී ඇති අතර, සිද්ධාර්ථ කුමරුගේ මාලිගය පිහිටා තිබූ ස්ථානය මෙය විය හැකි බව අනුමාන කෙරේ.

* කන්‍යාමයි දේවාලය — සීතල්නගර් හන්දියේ සිට කිලෝමීටරයක් දකුණට පිහිටා ඇත. ප්‍රජාපතී ගෝතමී මෑණියන් සිහිකරමින් ඉදිකළ බව විශ්වාස කෙරේ. ලෝකේශ්වර පිළිමයක්, ගල් රූප රැසක් සහ පුරාණ පොරෝන මෙහි හමු වී ඇති අතර, කැණීම්වලින් ව්‍යුහාත්මක නටබුන්, ගල් ප්‍රාග්-ධන (antiquities), සාම්ප්‍රදායික මාලිගා ව්‍යුහයක් සහ ළිඳක් හෙළිදරව් වී ඇත.

* බයිරිමයි දේවාලය — සීතල්නගර් හන්දියේ සිට කිලෝමීටරයක් දකුණින් පිහිටා ඇත. මහාමායා දේවියට ගෞරව කිරීම සඳහා ඉදිකළ බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, "බයිරිමයි" නාමය "මහ මව" හෝ "වැඩිමහල් සොහොයුරිය" යන අර්ථය ඇති "බදිමයි" වචනයෙන් පැවත එනු ඇතැයි සිතේ. කුඩාන් ස්ථානයේ දක්නට ලැබෙන ආකාරයේම අලංකෘත ගඩොල් මෙහිදී පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් සොයාගෙන ඇත.

* පුරාණ ළිං — පෙට්වානියා සහ බංගලා යන ස්ථාන දෙකෙහි කෝලිය යුගයට අයත් යැයි විශ්වාස කෙරෙන පුරාණ ළිං දෙකක් හමු වී ඇත.

* පකඩි ගස — "කෝලිය ගස" ලෙසද හඳුන්වන පුරාවෘත්තමය ගසකි. උස අඩි 96ක් හා විශාලත්වය අඩි 82ක් වන අතර, පක්ෂීන් මෙහි කූඩු නොකැරීම හා අලි ඇතුන් මෙයින් වැළකී සිටීම ප්‍රදේශවාසීන් අතර කුතුහලයට හේතුවී ඇත. පක්‍රි ගම්මානය නම් වී ඇත්තේ මෙම ගසෙනි.

* රෝහිණී ගඟ — බෞද්ධ ග්‍රන්ථවල සඳහන් වන පූජනීය ගඟකි. කපිලවස්තු හා දේවදහ අතර මායිම ලෙස ක්‍රියා කළ අතර, ශාක්‍ය-කෝලිය රාජවංශ අතර ජල ආරවුලට වේදිකාව වූයේ මෙම ගඟයි — එය පසුව බුදුන් වහන්සේ විසින් නිරාකරණය කරන ලදී.

* කුමාරබර්ති — මක්රහාර් ගම්මානයේ රෝහිණී ගඟේ ඉවුරේ පිහිටා ඇත. දේවදහට යාත්‍රා කරමින් සිටියදී මහාමායා දේවිය හා ප්‍රජාපතී එක් රාත්‍රියක් ගත කළ ස්ථානය යැයි විශ්වාස කෙරේ. මායාරානි හා ප්‍රජාරානි රූප සහිත දේවාලයක් හා පුරාණ ළිං දෙකක් මෙහි සොයාගෙන ඇත.

* මාතාගඩ්හි — චූරියා කඳුවැටියේ පිහිටි කොටුවකි. කෝලියෙන් කපිලවස්තු රාජධානියට වූ බටහිර ප්‍රවේශ ද්වාරය ලෙස විශ්වාස කෙරේ. ඇංග්ලෝ-නේපාල යුද්ධ සමයේදී නේපාල හමුදාව මෙය භාවිත කර ඇත. ප්‍රදේශවාසීහු මෙහි හමු වූ පුරාණ ආයුධ සංරක්ෂණය කර ඇති අතර දේවාලයක්ද ඉදිකර ඇත. මාතාගඩ්හි කඳු මුදුනේ සිට දේවදහ, නවල්පරාසි හා පල්පා දර්ශනීය ලෙස දැකගත හැකිය.

_දෙවෙනි කොටසින් හමුවෙමු._

තිලෞරාකෝට්–කපිලවස්තු ලෝක උරුම නාමයෝජනාව අත්හිටුවීම - දෙවෙනි කොටස

සැසිවාරයේ පොදු තත්ත්වය

2025 ලෝක උරුම කමිටු 47වන සැසිවාරයේදී ලොව පුරා ස්ථාන 32ක් සලකා බලන ලද අතර, ඉන් 26ක් ලෝක උරුම ලේඛනයට ඇතුළත් කරන ලදී. තිලෞරාකෝට් ඒ අතරින් ලෝක උරුම ලේඛනයට ඇතුළත් නොවූ ස්ථාන අතරට වැටුණි. සැසඳුම් සඳහා සඳහන් කළ හැකි එක් උදාහරණයක් නම්, ICOMOS විසින්ම කල් තබන ලෙස නිර්දේශ කළ ඉන්දියාවේ "මරාඨා හමුදා භූදර්ශන" (Maratha Military Landscape) නාමයෝජනාව, ජපානය විසින් සංශෝධනයක් ඉදිරිපත් කිරීමෙන් අනතුරුව සම්මත වූ බවයි.

ප්‍රතිචාර

● නේපාල සංස්කෘතික, සංචාරක හා සිවිල් ගුවන් සේවා අමාත්‍ය බද්‍රි ප්‍රසාද් පාණ්ඩේ ඇතුළු නිලධාරී පිරිසක් තීරණය ලබාදීමට පෙර පැරිසියේ රැඳී සිටියහ.
● ICOMOS හි පුරාවිද්‍යා උරුම කළමනාකරණ ජාත්‍යන්තර කමිටුවේ සභාපති පීටර්සන් මහතා පවසන්නේ තමා පෞද්ගලිකව තිලෞරාකෝට් ලේඛනගත කිරීමට නිර්දේශ කළ බවත්, මෙවර එය සම්මත නොවීම පිළිබඳ තමා කනගාටුවට පත් වූ බවත්ය.
● පුරාවිද්‍යා විශේෂඥ බසන්ත බිදාරි පෙන්වා දෙන්නේ, ලුම්බිණියද ලෝක උරුම ලේඛනයට ඇතුළත් වීමට පෙර දෙවතාවක් ප්‍රතික්ෂේප වී 1997දී පමණක් සම්මත වූ බවත්, එබැවින් තිලෞරාකෝට් සම්බන්ධයෙන් ද කැපවීම දිගටම කරගෙන යා යුතු බවත්ය.

ඉදිරි පියවර

2025 ඔක්තෝබර් 11–18 අතර ලුම්බිණියේදී පැවති ICOMOS 60වන මහා සභා රැස්වීම හා ජාත්‍යන්තර විද්‍යාත්මක සම්මන්තිය, තිලෞරාකෝට් සම්බන්ධ වැරදි වැටහීම් පැහැදිලි කරගැනීමට සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගය ශක්තිමත් කරගැනීමට නේපාල පාර්ශවය විසින් යොදාගන්නා ලදී. ලුම්බිණි සංවර්ධන භාරයේ උප සභාපති ල්හාර්ක්‍යාල් ලාමා ඇතුළු නිලධාරීහු, තිලෞරාකෝට් ඇතුළත් කිරීම වෙනුවෙන් උරුම විශේෂඥයන් ඉදිරියේ පෙනී සිටියහ.
නේපාල රජය මෙම නාමයෝජනා ලේඛනය තවදුරටත් ශක්තිමත් කර, ලෝක උරුම කමිටුවේ 48වන සැසිවාරයේදී යළි ඉදිරිපත් කිරීමට සැලසුම් කර ඇත. මේ අතරතුර නව සොයාගැනීම් (උදාහරණයක් ලෙස, ගෙබිම් සිදුරු වැනි කැණීම් සාක්ෂි) සහ වඩා ශක්තිමත් සංසන්දනාත්මක විශ්ලේෂණයක් ලේඛනයට ඇතුළත් කිරීමට බලාපොරොත්තු වේ.

පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සහ සම්ප්‍රදායික විශ්වාසය අතර වෙනස

තිලෞරාකෝට් ස්ථානය පිළිබඳ සාකච්ඡාවේදී වැදගත් වන්නේ, පුරාවිද්‍යාත්මකව තහවුරු වූ කරුණු සහ බෞද්ධ සම්ප්‍රදායික/ග්‍රන්ථගත විශ්වාසයන් අතර වෙනස පැහැදිලිව හඳුනාගැනීමයි:
● පුරාවිද්‍යාත්මකව තහවුරු: තිලෞරාකෝට් හි ශාක්‍ය යුගයට අයත් බලකොටු තාප්ප, දොරටු, මාර්ග හා ගොඩනැගිලි නටබුන් කැණීම්වලින් හෙළිදරව් වී ඇත.
● සම්ප්‍රදායික/ග්‍රන්ථගත අර්ථකථනය: තිලෞරාකෝට් ම "කපිලවස්තුව" බවත්, එය සිද්ධාර්ථ කුමරුගේ ළමා කාලය ගත වූ ස්ථානය බවත් වන අර්ථකථනය, පාලි ත්‍රිපිටකය ඇතුළු බෞද්ධ ග්‍රන්ථවල සඳහන් විස්තර හා පුරාවිද්‍යා සාක්ෂි යා කිරීමෙන් විද්වතුන් විසින් ගොඩනගන ලද පුළුල් වශයෙන් පිළිගත් නමුත් තවමත් සම්පූර්ණයෙන් අවිවාදාත්මක නොවන එකඟතාවකි.
● ICOMOS/UNESCO තීරණය: ස්ථානය කපිලවස්තුව දැයි යන ප්‍රශ්නය මත නොව, ලෝක උරුම ලේඛනගත කිරීමේ තාක්ෂණික ප්‍රමිතීන් (සංසන්දනාත්මක විශ්ලේෂණය, මායිම් නිර්ණය, කළමනාකරණ සැලසුම) සම්පූර්ණයෙන් සපුරා නැති බව මූලික කරගෙන කල් තැබීම නිර්දේශ කරන ලදී.
-------------------------------------------------------------------------------------
මූලාශ්‍ර
The Island — "UNESCO defers decision to recognize Kapilavastu, a site of global Buddhist significance" (2025.07.27)
Kathmandu Post — "Tilaurakot misses out on World Heritage Sites list" (2025.07.14)
Kathmandu Post — "ICOMOS Lumbini conference bolsters Tilaurakot's case amid deferred World Heritage bid" (2025.10.28)
Rising Nepal Daily — "Tilaurakot not included in Heritage list in 47th UNESCO Session"
Ekantipur — "Tilaurakot has always been limited to the proposed 'Tentative List of World Heritage Sites'" (2025.10.28)
UNESCO World Heritage Centre — 47COM WHC/25/47.COM/8B (Paris, 2025.05.26)
Explore Himalaya — "Why Tilaurakot of Kapilvastu Missed UNESCO Heritage Status" — citing BBC News Nepali, Dhakal, S. (2025.07.16)
සටහන: මෙම ලිපිය නේපාල හා ජාත්‍යන්තර මාධ්‍ය වාර්තා සහ යුනෙස්කෝ නිල ලේඛන පදනම් කරගෙන සකස් කර ඇත. ඉන්දියාවේ විරෝධතාව පිළිබඳ සඳහන නේපාල මාධ්‍ය මූලාශ්‍ර දෙකකින් පමණක් ආරෝපණය වූවක් වන අතර, එය ස්වාධීනව තහවුරු කරගැනීමට අවශ්‍ය බව සලකන්න.

තිලෞරාකෝට්–කපිලවස්තු ලෝක උරුම නාමයෝජනාව අත්හිටුවීම

2025 ජූලි – UNESCO 47වන ලෝක උරුම කමිටු සැසිවාරයේ තීරණය

සාරාංශය
නේපාලයේ කපිල්වස්තු දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි තිලෞරාකෝට් පුරාවිද්‍යා භූමිය, ශාක්‍ය රාජධානියේ අතීත අගනුවර සහ ඓතිහාසික බෞද්ධ සම්ප්‍රදායට අනුව සිද්ධාර්ථ කුමරුගේ (බුදුන් වහන්සේගේ) ළමා කාලය ගත වූ ස්ථානය ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. "තිලෞරාකෝට්–කපිලවස්තු: ශාක්‍ය රාජධානියේ පුරාවිද්‍යා නටබුන්" නමින් නේපාල රජය විසින් ඉදිරිපත් කළ මෙම ස්ථානය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම නාමලේඛනයට ඇතුළත් කිරීමේ නිල යෝජනාව, පැරිසියේදී පැවති යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම කමිටුවේ 47වන සැසිවාරයේදී (2025 ජූලි 6–16) සලකා බලා, 2025 ජූලි 10 වන දින අත්හිටුවනු ලැබීය. මෙය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොව, යළි සලකා බැලීම සඳහා කල් තැබීමකි (deferral).

පසුබිම

තිලෞරාකෝට් ස්ථානය 1996 වසරේදීම යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලෝක උරුම ලේඛනයට (Tentative List) ඇතුළත් කර තිබූ අතර, එතැන් සිට එහි තත්ත්වය ස්ථිර ලෝක උරුම තත්ත්වයට උසස් කිරීමට කළ උත්සාහයන් කිහිපයක්ම අසාර්ථක වී ඇත. 2023 වසරේ අලුතින් ලැබුණු දේශපාලන හා ආයතනික සහයෝගය මත මෙම කැපවීම යළි අවදි කරන ලදී.
පසුගිය දශකයකට ආසන්න කාලයක් තිස්සේ කපිල්වස්තුවේ සිදු කරන ලද කැණීම් තුළින් බලකොටු තාප්ප, දොරටු, පුරාණ මාර්ග සහ ගොඩනැගිලි නටබුන් හමු වී ඇති අතර, මේවා ශාක්‍ය රාජකීය මාළිගාවේ ඉතිරිකොටස් ලෙස විද්වතුන් අර්ථකථනය කරති. ඕස්ට්‍රේලියානු උරුම විශේෂඥ ඩන්කන් මාෂල් (කලින් කත්මන්ඩු නිම්නයේ නාමයෝජනා ලේඛනය සකස් කළ), රොබින් කනිංහැම්, කයි වීස්, යුකියෝ නිෂිමුරා, යානි ජෝෂි සහ මහාචාර්ය බසන්ත බිදාරි ඇතුළු විද්වත් කණ්ඩායමක් විසින් නාමයෝජනා ලේඛනය සකස් කරන ලදී.

නාමයෝජනා ක්‍රියාවලිය

නේපාල රජය මෙම නාමයෝජනා ලේඛනය 2025 ජනවාරි 31 වන දින නිල වශයෙන් ඉදිරිපත් කළේය. එය යුනෙස්කෝගේ සංස්කෘතික උරුම නාමයෝජනා සඳහා උපදේශන ආයතනය වන ICOMOS (International Council on Monuments and Sites) විසින් තාක්ෂණික සමාලෝචනයට ලක් කරන ලදී. ICOMOS හි කාර්යභාරය වන්නේ යෝජිත ස්ථානයක් ලෝක උරුම ලේඛනගත කිරීමේ ප්‍රමිතීන් සපුරාද යන්න ඇගයීම සහ කමිටුවට නිර්දේශයක් ලබා දීමයි; අවසාන තීරණය ලෝක උරුම කමිටුවේ සාමාජික රාජ්‍යයන් අතින් සිදුවේ.

තීරණය සහ නිල හේතු

ICOMOS විසින් සැසිවාරයට පෙර සකස් කළ ඇගයීම් වාර්තාවේදීම තිලෞරාකෝට් නාමයෝජනාව "කල් තැබීම" (deferral) ලෙස නිර්දේශ කර තිබූ අතර, එයට ප්‍රධාන හේතුව ලෙස දක්වා ඇත්තේ සමාන පුරාණ නගර/රාජධානි ස්ථාන සමඟ සංසන්දනාත්මක විශ්ලේෂණය තවදුරටත් ශක්තිමත් කළ යුතු බවත්, මායිම් නිර්ණය හා කළමනාකරණ සැලසුම් වැනි තාක්ෂණික අංශ තවදුරටත් පිරිපහදු කළ යුතු බවත්ය. කමිටුවේ සාමාජික රාජ්‍යයන් 21න් කිසිවක් ICOMOS නිර්දේශයට එරෙහිව සංශෝධනයක් ඉදිරිපත් නොකළ බැවින්, එම නිර්දේශය එලෙසම සම්මත විය.

නේපාල මාධ්‍ය මූලාශ්‍ර කිහිපයක් (Kantipur/Ekantipur) වාර්තා කරන්නේ, තිලෞරාකෝට් නාමලේඛනගත කිරීම සම්බන්ධයෙන් ඉන්දියාව ලිඛිත විරෝධතාවක් ඉදිරිපත් කර තිබූ බවත්, එය ද තීරණයට බලපෑවා විය හැකි බවත්ය. එහෙත් මෙය නිල යුනෙස්කෝ/ICOMOS වාර්තාවේ සඳහන් හේතුවක් නොව, නේපාල මාධ්‍ය විසින් ආරෝපණය කරන ලද කරුණකි; එබැවින් එය තහවුරු නොවූ මූලාශ්‍ර-ආරෝපිත කරුණක් ලෙස වෙන් කර සැලකිය යුතුය.

- ඉතිරි කොටසින් හමුවෙමු-

ලුම්බිණියේ අලුත් කැනීම් සහ නව සොයාගැනීම් — 2 වන කොටස

*පළමු කොටසේ මායාදේවී විහාරස්ථානය, ග්‍රාම කඳුර, හෙලිපෑඩ් ප්‍රදේශය සහ තිලෞරාකෝට් (කපිලවස්තු) පිළිබඳ කැනීම් විස්තර කෙරිණි. මෙම දෙවන කොටසෙන් ඉතිරි ස්ථානවල ප්‍රගතිය, නව සංරක්ෂණ මධ්‍යස්ථානය සහ අවසාන සාරාංශය ඉදිරිපත් කෙරේ.

6. බර්දගොරියා — අලුතින් හෙළිදරව් වූ දේවාල පෙළක්

බර්දගොරියා ස්ථානයේ දැනට කරගෙන යන කැනීම්වලින් දහයකට වඩා ගල් දේවාල පදනම් (stone temple structures) හඳුනාගෙන, ලේඛනගත කර ඇත.

7. අනෙකුත් ස්ථානවල ප්‍රගතිය

* චත්‍රදේහි (Chatradehi): ඉඩම් අත්පත් කරගැනීම හා වැටකඩකින් ආරක්ෂා කර ඇති අතර, පෙර දී යම් කැනීම් සිදු කර ඇතත් තවදුරටත් පර්යේෂණ අවශ්‍යයි.
* පණ්ඩිත්පූර් (Panditpur): විස්තීරණ පර්යේෂණවලින් විශාල පැරණි ජනාවාසයක් හඳුනාගෙන ඇත.
* සිශනියා (Sishaniya): භූ-භෞතික සමීක්ෂණයෙන් ස්තූප ව්‍යුහ සහිත විශාල නගරයක් හඳුනාගෙන ඇත.
* රාමග්‍රාම (Ramagram): අතිරේක පර්යේෂණ සිදුවෙමින් පවතී.
* දෝහනි, කුදන්, අරෞරාකෝට්: සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු දිගින් දිගටම සිදුවෙයි.

මුළු රූපන්දේහි (Rupandehi) හා කපිල්වස්තු දිස්ත්‍රික්ක දෙක තුළ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන 236 ක් මේ වන විට හඳුනාගෙන ඇති බව නේපාල පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ ප්‍රධාන පුරාවිද්‍යා නිලධාරි රාම් බහදූර් කුන්වර් සඳහන් කර ඇත.

8. නව සංරක්ෂණ මධ්‍යස්ථානය (Conservation Center)

2025 මැයි 11 වන දින, බුද්ධ ජයන්තිය නිමිත්තෙන් ලුම්බිණි කෞතුකාගාරයේ පරිශ්‍රයේ නවීන සංරක්ෂණ මධ්‍යස්ථානයක් විවෘත කරන ලදී. මෙය පසාන ලා, පස්මැටි කැටයම් (terracotta), ගල් මූර්ති සහ ගෘහනිර්මාණ නටබුන් ඇතුළු, වසර දෙදහසකට අධික කාලයක් පුරා කැනීම් තුළින් හමු වූ පුරාවස්තු විද්‍යාත්මකව සංරක්ෂණය කිරීම, පුනරුත්ථාපනය කිරීම සහ අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා විශේෂිත රසායනාගාරයකි. එය දේශීය සංරක්ෂණ විද්‍යාඥයන් හා සිසුන් සඳහා පුහුණු වැඩසටහන් ද පවත්වනු ලබයි.

9. අලුත් අභියෝගයක් — ජල මට්ටම හා පස් කැනීම්

මායාදේවී විහාරස්ථානය තුළ භූගත ජල මට්ටම ඉහළ යාම නිසා ඇති වන හානිය අවම කිරීම සඳහා, අලෝරි වර්ධනය (algal growth) පිළිබඳ ජල විද්‍යාත්මක තක්සේරුවක් සිදු කර ඇත. ඉදිරියේදී සැලසුම් කර ඇති අභ්‍යන්තර ජලාපවහන පද්ධතියක් ස්ථාපනය කිරීමට පෙර, විද්‍යාත්මක විශ්ලේෂණයක් සහිත පුරාවිද්‍යාත්මක කැනීමක් සිදු කිරීමට නිර්දේශ කර ඇත . එනම් අනාගතයේදී තවත් නව සොයාගැනීම් අපේක්ෂා කළ හැකිය.


ලුම්බිණියේ පසුගිය දශකයක පමණ කාලය තුළ සිදු කළ පුරාවිද්‍යාත්මක කැනීම් තුළින් තහවුරු වී ඇත්තේ, එය හුදෙක් උපන් උයනක් නොව, ක්‍රි.පූ. 1300 තරම් ඈත කාලයේ සිට පැවති ජීවමාන, කර්මාන්තශීලී ජනාවාසයක් වූ බවයි. තිලෞරාකෝට් (කපිලවස්තු) නගර සැලැස්ම, බර්දගොරියාවේ දේවාල පෙළ, ග්‍රාම කඳුරේ පැරණි ජනාවාසය, සහ මායාදේවී ආවරණය තුළ ඇති පුරාණ නටබුන් — මේ සියල්ලම දකුණු ආසියාවේ ඉතිහාසය තුළ ලුම්බිණියේ සුවිශේෂී වැදගත්කම වඩාත් තහවුරු කරයි. එහෙත් මෙම නටබුන් සියල්ල තවමත් ජල හානියට හා නොසැලකිලිමත් සංවර්ධන කටයුතුවලට ලක්ව ඇති බැවින්, ඉදිරි සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳව UNESCO හා ICOMOS දැඩි අවධානයෙන් සිටිති.

---
*මූලාශ්‍රය: Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha (Nepal), State of Conservation Report, Government of Nepal – Department of Archaeology, in coordination with Lumbini Development Trust, 1 February 2026 (Decision 47 COM 7B.83 සඳහා ඉදිරිපත් කරන ලද වාර්තාව).*