ප්‍රජාපුරාවිද්‍යාවේ ලක්ෂණ, ප්‍රතිලාභ සහ අභියෝග

ප්‍රජාපුරාවිද්‍යාවේ ලක්ෂණ

- ප්‍රජා සහභාගීත්වය පදනම් කරගැනීම — කැණීම්, ලේඛනගත කිරීම හෝ අර්ථකථනය හුදෙක් විද්‍යාඥයන් අතරම සිදුවන කටයුත්තක් නොව, ප්‍රාදේශීය ජනතාව සක්‍රියව ඊට එකතු කරගැනීම.
- ප්‍රජාවගේ අයිතිය හා තීන්දු ගැනීමේ බලය — ප්‍රජාව හුදෙක් "දැනුම් දෙන" පිරිසක් නොව, ව්‍යාපෘතියේ දිශානතිය තීරණය කිරීමේදී හවුල්කරුවෙකු ලෙස සලකනු ලැබීම.
- ස්ථානීය දැනුම ඈඳා ගැනීම — කට වහරෙන් පැවත එන මතක, සම්ප්‍රදායික විශ්වාස, ගැමි නම් හා දේශීය ඉතිහාස කථා පර්යේෂණයට ඈඳා ගැනීම.
- ශාස්ත්‍රීය දැනුම හා දේශීය දැනුම අතර හුවමාරුව — විද්වතුන්ගේ ක්‍රමවේද දැනුම සහ ප්‍රජාවගේ අත්දැකීම් මුසුවීම.
- විවෘත, විනිවිද පෙනෙන සන්නිවේදනය — ව්‍යාපෘති අරමුණු, ප්‍රගතිය සහ ප්‍රතිඵල ප්‍රසිද්ධියේ බෙදාහදා ගැනීම (ප්‍රජා වැඩමුළු, විවෘත රැස්වීම්).
- පරිත්‍යාගශීලී අභිප්‍රාය — විද්වතුන් සාමාන්‍යයෙන් තමන් ප්‍රජාවකට වඩාත් ධනාත්මක වෙනසක් ඇති කරමින් සිටින බව විශ්වාස කරති.

සමාජයට ඇති කළ හැකි බලපෑම

- සංස්කෘතික අනන්‍යතාව සහ ආඩම්බරය — තමන්ගේම ඉතිහාසය සොයාගැනීම හා ලේඛනගත කිරීමේදී සම්බන්ධ වීමෙන්, ප්‍රජාවට තම උරුමය පිළිබඳ අයිතිකාරී හැඟීමක් හා ආඩම්බරයක් ගොඩනැගේ.
- සමාජ සමගිය — පොදු අරමුණක් වටා එකට වැඩ කිරීම, ප්‍රජාව තුළ අන්‍යෝන්‍ය සබඳතා සහ සංස්කෘතික සංවාදය ශක්තිමත් කරයි.
- අධ්‍යාපනික ශක්තිමත් කිරීම — විශේෂයෙන් තරුණ පරම්පරාවට ප්‍රායෝගික ඉගෙනුම් අවස්ථා ලබාදෙන අතර, ඓතිහාසික සාක්ෂරතාව වර්ධනය කරයි.
- ආර්ථික ප්‍රතිලාභ — උරුම ස්ථාන කේන්ද්‍ර කරගත් සංචාරක ව්‍යාපාරය, රැකියා අවස්ථා සහ ප්‍රාදේශීය යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය දිරිගැන්විය හැක.
- උරුම සංරක්ෂණයේ තිරසාරභාවය — ප්‍රජාව ම එම ස්ථානවල භාරකරුවන් බවට පත්වීමෙන්, උරුමය දිගුකාලීනව රැකගැනීම සඳහා වන වගකීම ප්‍රජාව තුළම වර්ධනය වේ.
- බලය බෙදාහදා ගැනීම (Empowerment) — විශේෂයෙන් යටත්විජිත සමයේ තම උරුමය පිළිබඳ අයිතිය අහිමි වූ දේශීය/ආදිවාසී ප්‍රජාවන් සම්බන්ධයෙන්, මෙය බලය ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීමේ මාධ්‍යයක් ලෙසද ක්‍රියා කරයි.

සීමාවන් හා අභියෝග

- "ප්‍රජාව" යනු කවුරුන්ද, එකම ප්‍රදේශයේ ප්‍රතිවිරෝධී අවශ්‍යතා ඇති කණ්ඩායම් කිහිපයක් තිබිය හැකි බැවින්, එය නිර්වචනය කිරීමේදීම දුෂ්කරතා පවතී.
- සමහර විද්වතුන් තමන්ගේ බලය හෝ අධිකාරී මතය ප්‍රජාවට හුවමාරු කිරීමට අකමැති වීම නිසා, ප්‍රජාව "නිෂ්ක්‍රීය හවුල්කරුවෙක්" බවට පත්වීමේ අවදානම පවතී.
- සාර්ථක ප්‍රතිඵල සඳහා දිගුකාලීන කැපවීමක් හා අරමුදල් අවශ්‍ය වේ; අඩ මඟ නවතින ව්‍යාපෘති ප්‍රජාවේ විශ්වාසය බිඳ දැමිය හැක.

ලෝකයේ සාර්ථක උදාහරණ ලෙස තුර්කියේ Çatalhöyük ව්‍යාපෘතිය (ප්‍රාදේශීය ගම්වාසීන් සේවයේ යෙදවීම, මැටි-ගොඩනැගිලි තාක්ෂණය පිළිබඳ ස්ථානීය දැනුම යොදාගැනීම) සහ ෆිලිපීන්සයේ Ifugao කුඹුරු වැටවල ව්‍යාපෘතිය (ස්ථානීය දැනුම ඈඳා ගැනීම, ප්‍රජාව උරුමයේ භාරකරුවන් ලෙස පිළිගැනීම) දැක්විය හැක.

ප්‍රජාපුරාවිද්‍යාව සහ ශ්‍රී ලංකාවේ නෛතික පසුබිම -දෙවෙනි කොටස

5. UNESCO 1972 World Heritage Convention

1972 World Heritage Convention ශ්‍රී ලංකාව 1980 දී අනුමත කළ ජාත්‍යන්තර සම්මුතියකි.

මෙම සම්මුතිය 2003 ICH Convention මෙන් ප්‍රජාවගේ “widest possible participation” යන වචනවලින් සෘජු සහභාගීත්ව වගකීමක් නියම නොකරයි. එහෙත් ලෝක උරුම ස්ථාන කළමනාකරණය, සංරක්ෂණය සහ ඉදිරි පරම්පරාවන් වෙත පැවරීම සම්බන්ධයෙන් රාජ්‍ය වගකීම් ස්ථාපිත කරයි.ඒ අනුව, World Heritage Convention එක ප්‍රජාපුරාවිද්‍යාව සඳහා සෘජු නෛතික පදනමක් ලෙස නොව, උරුම කළමනාකරණය සඳහා පුළුල් ජාත්‍යන්තර රාමුවක් ලෙස සලකා බැලීම වඩාත් නිවැරදිය.

6. ICOMOS සහ Burra Charter

ප්‍රජා සහභාගීත්වය සම්බන්ධයෙන් Australia ICOMOS Burra Charter 2013 විශේෂයෙන් වැදගත් මාර්ගෝපදේශයකි.එහි Article 12 – Participation මගින්, ස්ථානයකට වැදගත් සම්බන්ධතා හා අර්ථ ඇති පුද්ගලයන් හෝ එම ස්ථානයට සමාජීය, ආධ්‍යාත්මික හෝ වෙනත් සංස්කෘතික වගකීම් ඇති පුද්ගලයන්ගේ සහභාගීත්වය සඳහා සංරක්ෂණය, අර්ථකථනය සහ කළමනාකරණ ක්‍රියාවලිය අවස්ථාව සලසා දිය යුතු බව සඳහන් කරයි.මෙය ප්‍රජාපුරාවිද්‍යාවේ මූලික සංකල්ප සමඟ ඉතා සමීප වේ. එහෙත් Burra Charter එක ශ්‍රී ලංකාවේ නීතියක් හෝ නීතිමය වශයෙන් බැඳී පවතින ජාත්‍යන්තර සම්මුතියක් නොවේ. එය සංස්කෘතික ස්ථාන කළමනාකරණය සඳහා වන best-practice framework එකකි. Australia ICOMOS විසින්ද එය cultural heritage management සඳහා best-practice standard එකක් ලෙස හඳුන්වා දෙයි.

7. ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන නෛතික හිඩැස

ඉහත රාමු එකට සලකා බැලූ විට ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන ගැටලුව වන්නේ “ප්‍රජා සහභාගීත්වය නොමැති වීම” පමණක් නොව, එය සඳහා පැහැදිලි නෛතික යාන්ත්‍රණයක් නොමැති වීමයි.
වර්තමාන පුරාවිද්‍යා නීති මගින් ප්‍රධාන වශයෙන්:

- පුරාවස්තු ආරක්ෂා කිරීම,
- පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන ප්‍රකාශ කිරීම,
- කැණීම් හා ගවේෂණ පාලනය,
- සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිවල පුරාවිද්‍යාත්මක බලපෑම් පාලනය,
- නීති උල්ලංඝනය කිරීම සඳහා දඬුවම්

වැනි කරුණු කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි.

එහෙත්,

- ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාවගේ අදහස් ලබාගැනීම,
- ප්‍රජා දැනුම පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණයට ඇතුළත් කිරීම,
- ප්‍රජා උපදේශන ක්‍රියාවලිය,
- උරුම ස්ථානයක් පිළිබඳ තීරණ ගැනීමේදී ප්‍රජා නියෝජනය,
- ප්‍රජා සහභාගීත්වය සඳහා informed consent,
- ප්‍රජා-රාජ්‍ය හවුල් කළමනාකරණය
වැනි කරුණු සඳහා වෙනම පැහැදිලි නෛතික ක්‍රමවේදයක් නොපෙනේ.ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික විගණන කාර්යාලයද 1940 ආඥා පනත හා 1998 සංශෝධන පනත සම්බන්ධයෙන් පුරාවිද්‍යාත්මක උරුමය නිසි ලෙස කළමනාකරණය කිරීම සඳහා නීතිමය විධිවිධාන ප්‍රමාණවත් නොවන බව පෙන්වා දී තිබේ.

8. ප්‍රජාපුරාවිද්‍යාව සඳහා යෝජිත නෛතික ප්‍රවේශය - ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රජාපුරාවිද්‍යාව වඩාත් ශක්තිමත් කිරීම සඳහා අනාගත නෛතික හා ප්‍රතිපත්තිමය සංවර්ධනයේදී පහත කරුණු සලකා බැලිය හැකිය.

8.1 ප්‍රජා උපදේශනය - පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයක් පිළිබඳ විශාල සංරක්ෂණ, සංවර්ධන හෝ අර්ථකථන ව්‍යාපෘති ආරම්භ කිරීමට පෙර අදාළ ප්‍රජාව සමඟ සාකච්ඡා කිරීම.

8.2 ප්‍රජා දැනුම ලේඛනගත කිරීම - වාචික ඉතිහාසය, ජනප්‍රවාද, පාරම්පරික ස්ථාන භාවිතය සහ දේශීය දැනුම පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණයේ අතිරේක මූලාශ්‍ර ලෙස භාවිත කිරීම.

8.3 ප්‍රජා නියෝජනය - ප්‍රධාන උරුම ස්ථාන සඳහා කළමනාකරණ කමිටු හෝ උපදේශක මණ්ඩලවලට ප්‍රාදේශීය ප්‍රජා නියෝජිතයන් ඇතුළත් කිරීම.

8.4 ප්‍රජා-පාදක ඩිජිටල් දත්ත පද්ධති - ප්‍රජාවට තම ප්‍රදේශයේ ඓතිහාසික හා පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන හඳුනාගැනීමට, තොරතුරු ඉදිරිපත් කිරීමට සහ ඡායාරූප/වාචික ඉතිහාස වැනි දත්ත ලබාදීමට අවස්ථාව ලබාදීම.

8.5 දත්ත සම්බන්ධ වගකීම - ප්‍රජාව විසින් ලබාදෙන තොරතුරු විද්‍යාත්මකව සත්‍යාපනය කිරීමත්, ප්‍රජා මූලාශ්‍රයේ හිමිකම සහ සංස්කෘතික සංවේදීතාව ආරක්ෂා කිරීමත් අවශ්‍ය වේ.

9. නිගමනය

ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රජාපුරාවිද්‍යාවේ නෛතික තත්ත්වය සරලව “ප්‍රජා සහභාගීත්වය නීතියෙන් තහනම් හෝ නොමැත ලෙස විස්තර කිරීම නිවැරදි නොවේ. වඩා නිවැරදිව කිවහොත්, ප්‍රජා සහභාගීත්වය සඳහා පැහැදිලි, ස්වාධීන සහ සම්පූර්ණ නෛතික රාමුවක් තවමත් වර්ධනය වී නොමැත.1940 පුරාවස්තු ආඥා පනත සහ 1998 සංශෝධනය මගින් රාජ්‍යය කේන්ද්‍ර කරගත් පුරාවිද්‍යාත්මක උරුම ආරක්ෂණ රාමුවක් ස්ථාපිත කර ඇති අතර, Archaeological Impact Assessment වැනි ක්‍රමවේද මගින් නවීන සංවර්ධන ක්‍රියාකාරකම් සමඟ ඇතිවන බලපෑම් පාලනය කරයි.අනෙක් අතට, 2003 UNESCO ICH Convention, විශේෂයෙන් එහි 15 වන වගන්තිය, උරුමය නිර්මාණය කරන, පවත්වාගෙන යන සහ සම්ප්‍රේෂණය කරන ප්‍රජාවන්ගේ පුළුල් සහභාගීත්වය සහ කළමනාකරණයේ සක්‍රීය භූමිකාව පිළිගනී. ශ්‍රී ලංකාව එම සම්මුතිය 2008 දී අනුමත කර ඇති අතර, UNESCO විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ community-based inventorying වැනි ක්‍රමවේද වර්ධනය කිරීමද ප්‍රවර්ධනය කර ඇත.එබැවින් ශ්‍රී ලංකාවේ ඉදිරි පුරාවිද්‍යා ප්‍රතිපත්තිය “රාජ්‍යය විසින් උරුමය ආරක්ෂා කිරීම” යන ආකෘතියෙන් පමණක් නොව, රාජ්‍යය + පුරාවිද්‍යාඥයන් + ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාව + උරුම භාවිතාකරුවන් යන හවුල් කළමනාකරණ ආකෘතියක් දෙසට වර්ධනය කිරීම වැදගත් වේ.අවසානයේ, ප්‍රජාපුරාවිද්‍යාවේ අරමුණ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ වගකීම් ප්‍රජාවට පැවරීම නොව, උරුමය පිළිබඳ විද්‍යාත්මක දැනුම සහ ප්‍රජා දැනුම එකිනෙකට සම්බන්ධ කරමින් වඩාත් සහභාගී, වගකීම් සහිත හා තිරසාර උරුම කළමනාකරණ පද්ධතියක් ගොඩනැගීමයි.

-------
සටහන: මෙහිදී 2003 ICH Convention එක පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන සඳහා සෘජු ප්‍රජා පුරාවිද්‍යා නීතියක් ලෙස නොව, ප්‍රජා-කේන්ද්‍රීය උරුම කළමනාකරණයට ජාත්‍යන්තර ප්‍රතිපත්තිමය/නෛතික පසුබිමක් සපයන උපකරණයක් ලෙස සලකා ඇත.

ප්‍රජාපුරාවිද්‍යාව සහ ශ්‍රී ලංකාවේ නෛතික පසුබිම

හැඳින්වීම
ප්‍රජාපුරාවිද්‍යාව (Community Archaeology)යනු පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් පමණක් මෙහෙයවන සාම්ප්‍රදායික පුරාවිද්‍යා ක්‍රමවේදයකින් වෙනස් වූ, පුරාවිද්‍යාත්මක උරුමය සමඟ සම්බන්ධ ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාවන්, උරුම භාවිතාකරුවන්, දැනුම් දරන්නන් සහ අනෙකුත් පාර්ශ්වයන් පර්යේෂණ හා උරුම කළමනාකරණ ක්‍රියාවලියට සක්‍රීයව සම්බන්ධ කරගන්නා ප්‍රවේශයකි.මෙහිදී ප්‍රජා සහභාගීත්වය යනු කැණීම් කටයුතු සඳහා ශ්‍රමය ලබාදීම හෝ තොරතුරු ලබාගැනීම පමණක් නොවේ. ස්ථාන හඳුනාගැනීම, පර්යේෂණ සැලසුම් කිරීම, වාචික ඉතිහාසය හා ප්‍රාදේශීය දැනුම එකතු කිරීම, පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි අර්ථකථනය කිරීම, සංරක්ෂණය, ඉදිරිපත් කිරීම සහ උරුමය කළමනාකරණය කිරීම වැනි අදියරවලදී ප්‍රජාවට අර්ථවත් භූමිකාවක් ලබාදීම මෙහි මූලික අදහස වේ.ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රජාපුරාවිද්‍යාව සඳහා වෙනම “Community Archaeology Act” හෝ එවැනි නිශ්චිත නෛතික කාණ්ඩයක් දැනට නොමැති බැවින්, එහි නෛතික පසුබිම අවබෝධ කරගැනීමේදී දේශීය පුරාවිද්‍යා නීතිය, අනෙකුත් උරුම සම්බන්ධ නීති සහ ජාත්‍යන්තර සම්මුති එකට සලකා බැලිය යුතුය.

1. ශ්‍රී ලංකාවේ දේශීය නෛතික රාමුව

1.1 පුරාවස්තු ආඥා පනත, අංක 9 දරන 1940

ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා උරුමය සම්බන්ධ ප්‍රධාන නෛතික පදනම වන්නේ 1940 අංක 9 දරන Antiquities Ordinance හෙවත් පුරාවස්තු ආඥා පනත ය. එය 1940 ජූලි 15 දින සිට බලාත්මක වූ අතර, පුරාවස්තු, පුරාණ ස්මාරක සහ ඓතිහාසික හෝ පුරාවිද්‍යාත්මක වැදගත්කමක් ඇති ස්ථාන ආරක්ෂා කිරීම එහි මූලික අරමුණකි. ([LawNet][1])මෙම ආඥා පනත යටතේ, සොයා නොගත් පුරාවස්තු රාජ්‍යයට අයත් බවට නෛතික පදනමක් සකස් කර ඇති අතර, පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන හා ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම සඳහා රාජ්‍ය ආයතනවලට සැලකිය යුතු බලතල ලබාදී ඇත. ([LawNet][1])මෙම නෛතික ව්‍යුහය තුළ ප්‍රධාන අවධානය යොමු වී ඇත්තේ පුරාවස්තු ආරක්ෂා කිරීම, රාජ්‍ය පාලනය සහ බලපත්‍ර/අවසර ක්‍රමය වෙතය. එබැවින්,නූතන අර්ථයෙන් ප්‍රජාව පුරාවිද්‍යාත්මක තීරණ ගැනීමේ ක්‍රියාවලියට සමාන හවුල්කරුවෙකු ලෙස පිළිගැනීම සඳහා වෙනම පැහැදිලි යාන්ත්‍රණයක් මෙහි දක්නට නොලැබේ.

1.2 1998 අංක 24 දරන සංශෝධන පනත

Antiquities (Amendment) Act, No. 24 of 1998 මගින් 1940 ආඥා පනතට සැලකිය යුතු සංශෝධන සිදු කරන ලදී. එමගින් 15A–15D වැනි නව වගන්ති ඇතුළත් කිරීම, 43 වගන්තිය ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීම සහ 43A හා 43B නව වගන්ති ඇතුළත් කිරීම වැනි වෙනස්කම් සිදුකර ඇත. ([Documents Government Lanka][2])එම සංශෝධන මගින් පුරාවිද්‍යාත්මක උරුම ආරක්ෂණය සඳහා නීතිමය බලතල තවදුරටත් ශක්තිමත් වුවද, “community participation”, “community consent” හෝ “community co-management” යන සංකල්ප නූතන ප්‍රජාපුරාවිද්‍යා අර්ථයෙන් ස්වාධීන නෛතික අයිතිවාසිකම් ලෙස ස්ථාපිත කරන්නේ නැත.මේ නිසා ශ්‍රී ලංකාවේ වර්තමාන පුරාවිද්‍යා නීති රාමුවේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් වන්නේ රාජ්‍ය ආයතන කේන්ද්‍ර කරගත් උරුම ආරක්ෂණ ආකෘතියක්පැවතීමයි.

2. පුරාවිද්‍යාත්මක බලපෑම් තක්සේරුව සහ ප්‍රජාව

නූතන සංවර්ධන ව්‍යාපෘති සමඟ පුරාවිද්‍යාත්මක උරුමයට සිදුවිය හැකි බලපෑම් පාලනය කිරීම සඳහා ශ්‍රී ලංකාවේ Archaeological Impact Assessment (AIA) ක්‍රියාවලිය වැදගත් වේ.පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සඳහන් කරන පරිදි, 2004 ජනවාරි 4 දිනැති Gazette Notification No. 1152/14 යටතේ, 1998 සංශෝධන පනතේ 43(b) වගන්තිය සමඟ කියවිය යුතු 47 වගන්තිය මත පදනම් වූ ක්‍රියාපටිපාටි හඳුන්වා දී ඇත. සංවර්ධන ව්‍යාපෘති ගණනාවක් සඳහා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ ලිඛිත අවසරය අවශ්‍ය වේ. ([Archaeology][3])මෙය ප්‍රජාපුරාවිද්‍යාවට වැදගත් වන්නේ, සංවර්ධන ව්‍යාපෘතියකට පෙර පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම් හඳුනාගැනීමට අවස්ථාවක් ලබාදෙන බැවිනි. එහෙත් AIA ක්‍රියාවලිය ස්වයංක්‍රීයව ප්‍රජා සහභාගීත්ව ක්‍රියාවලියක් බවට පත් නොවේ.එබැවින්, ප්‍රාදේශීය ජනතාවගේ වාචික ඉතිහාසය, පාරම්පරික භාවිතයන්, ආගමික/සංස්කෘතික සම්බන්ධතා සහ ස්ථානය පිළිබඳ ප්‍රජා දැනුම AIA ක්‍රියාවලියට ක්‍රමානුකූලව ඇතුළත් කිරීම තවදුරටත් වර්ධනය කළ හැකි ක්ෂේත්‍රයකි.

3. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ වර්තමාන භූමිකාව

ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නීති අංශය සඳහන් කරන්නේ පුරාවස්තු ආරක්ෂා කිරීම සඳහා 1940 ආඥා පනත, 1998 සංශෝධන පනත, 2005 අංක 12 දරන Enhancement of Fines (Amendment) Act සහ 1979 අංක 7 දරන Recovery of Government Possession Act ඇතුළු නීති භාවිත කරන බවයි. ([Archaeology][4]) එමෙන්ම, පුරාවිද්‍යාත්මක සංරක්ෂණය සඳහා ප්‍රාදේශීය රාජ්‍ය ආයතන සමඟ සම්බන්ධීකරණය කිරීමද පවතින ක්‍රියාකාරකමකි. ([Archaeology][5])මෙයින් පෙනී යන්නේ ප්‍රජාව සම්පූර්ණයෙන්ම නීතිමය රාමුවෙන් බැහැර නොවන බවයි. එහෙත් ප්‍රජාවගේ සහභාගීත්වය ස්වාධීන නෛතික අයිතියක් ලෙස සහතික කරන පැහැදිලි වගන්තියක් දේශීය පුරාවිද්‍යා නීතිවල නොපෙනේ.

4. ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රජා සහභාගීත්වයට අදාළ ජාත්‍යන්තර නෛතික පසුබිම

දේශීය නීති රාමුවට සාපේක්ෂව, ජාත්‍යන්තර උරුම සම්මුති තුළ ප්‍රජා සහභාගීත්වය වඩාත් පැහැදිලිව ඉස්මතු වේ.
4.1 UNESCO 2003 – අස්පර්ශ්‍ය සංස්කෘතික උරුම සම්මුතිය

2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage ප්‍රජා සහභාගීත්වය සම්බන්ධයෙන් ඉතා වැදගත් ජාත්‍යන්තර උපකරණයකි.ශ්‍රී ලංකාව මෙම සම්මුතිය 2008 අප්‍රේල් 21 දි අනුමත කර ඇත. ([UNESCO][6]) මෙහි 15 වන වගන්තිය විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. එම වගන්තිය අනුව, අදාළ සංස්කෘතික උරුමය නිර්මාණය කරන, පවත්වාගෙන යන සහ පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට සම්ප්‍රේෂණය කරන ප්‍රජාවන්, කණ්ඩායම් සහ අවශ්‍ය අවස්ථාවල පුද්ගලයන්ගේ හැකි පුළුල්ම සහභාගීත්වය සහතික කිරීමට රාජ්‍ය පාර්ශ්ව උත්සාහ කළ යුතු අතර, උරුම කළමනාකරණයට ඔවුන් ක්‍රියාකාරීව සම්බන්ධ කළ යුතුය. ([Digital Library][7])මෙහි වැදගත් කරුණක් වන්නේ මෙය අස්පර්ශ්‍ය සංස්කෘතික උරුමය පිළිබඳ සම්මුතියක් වීමයි. එබැවින් එය ශ්‍රී ලංකාවේ සෑම පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකටම සෘජුවම අදාළ වන පුරාවිද්‍යා නීතියක් ලෙස අර්ථකථනය කළ නොහැක. එහෙත් ප්‍රජා-කේන්ද්‍රීය උරුම කළමනාකරණයේ ජාත්‍යන්තර ප්‍රතිපත්තිමය පදනමක් ලෙස එය ඉතා වැදගත් වේ.
තවද, UNESCO විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ 2003 සම්මුතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා community-based inventorying ඇතුළු ප්‍රජා-පාදක ක්‍රමවේද වර්ධනය කිරීමේ අවශ්‍යතාවද හඳුනාගෙන ඇත. ([ICH UNESCO][8])
----
දෙවෙනි කොටසින් හමුවෙමු

සල්ගහවත්ත - කැණීම් ස්ථානය

අනුරාධපුර ඇතුළු නුවර (Citadel) ප්‍රදේශයේ පිහිටි සල්ගහවත්ත, ආචාර්ය සිරාන් දැරණියගල මහතා විසින් 1987/88දී කැණීම් කරන ලද ශාස්ත්‍රීයව අති වැදගත් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයකි. මෙහි හමු වූ බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත මැටි කැබලි, දකුණු ආසියාවේ ලිඛිත ඉතිහාසයේ ආරම්භය පිළිබඳ නව අවබෝධයක් ලබා දුන් සොයාගැනීමකි.

සල්ගහවත්ත යනු දර්ශනීය නටබුනක් හෝ ස්මාරකයක් නොව, පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් ස්ථානයක් (excavation site / test-pit) ලෙස තේරුම් ගත යුතුය. එය පිහිටා ඇත්තේ පුරාණ අනුරාධපුර නගරයේ ඇතුළු නුවර (Citadel) ලෙස හැඳින්වෙන, පුරාණ පරිපාලන මධ්‍යස්ථානය වූ ප්‍රදේශය තුළය. මෙම ප්‍රදේශය "අනුරාධපුර පෞරාණික නගරය" යන යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ස්ථානයේ කොටසකි.

අනුරාධපුර ඇතුළුනුවර පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් ප්‍රථම වරට ආරම්භ කරන ලද්දේ ආචාර්ය සිරාන් දැරණියගල මහතා විසින් 1969 වසරේය (ගෙඩිගේ ස්ථානයේ). 1984 වසරේ මෙම කැණීම් ව්‍යාපෘතිය නැවත ආරම්භ කරන ලද අතර, 1984-1988 කාලය තුළ ඇතුළුනුවර ප්‍රදේශය පුරා සොන්දාජ් (sondage) 13ක් මීටර් 9-10ක් පමණ ගැඹුරින්, පාෂාණ මට්ටමට (bedrock) දක්වා කැණීම් කරන ලදී. මෙම කැණීම්වලින් විකිරණකාබන් දින නිර්ණයන් 45ක් ලබාගන්නා ලදී. මෙම මාලාවේ එක් අදියරක් ලෙස සල්ගහවත්ත ස්ථානය 1987/88 වසරේදී කැණීම් කරන ලදී — ඩිංගිරිබණ්ඩාගේ වත්ත (1987) සහ මහපාළි දාන ශාලාව (1989) යන ස්ථානවලද එකම කාලපරිච්ඡේදයේදී කැණීම් සිදු කරන ලදී.

ප්‍රධාන සොයාගැනීම: බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත මැටි කැබලි

මෙම කැණීම් මාලාවේ වඩාත්ම වැදගත් සොයාගැනීම වූයේ, "AMP-75" සහ "ASW-88" ලෙස හඳුන්වන ස්ථර සන්දර්භයන්ගෙන් හමු වූ බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් සටහන් කළ මැටි කැබලි (potsherds inscribed with Early Brahmi script) විකිරණකාබන් ක්‍රමයෙන් ක්‍රි.පූ. 600-500 කාලයට අයත් බව තහවුරු වීමයි (Deraniyagala, 1992; Seneviratna, 1994). මෙය වැදගත් වන්නේ, එය අශෝක අධිරාජයාගේ (ක්‍රි.පූ. 268-232 පමණ) කාලයටත් සියවස් ගණනාවකට පෙර දකුණු ආසියාවේ ලිඛිත සන්නිවේදනය භාවිතයේ තිබූ බවට සාක්ෂියක් සපයන බැවිනි — මෙය අනුරාධපුරයේ "ප්‍රාග්-අශෝක බ්‍රාහ්මී" (pre-Ashokan Brahmi) අවධිය ලෙස හැඳින්වේ.මෙම කැණීම්වලින් අනුරාධපුරය අගනුවරක් වශයෙන් වර්ධනය වීම ආරම්භ වූයේ දළ වශයෙන් වසර 2,800ක් පමණ පැරණි කාලයේ (ක්‍රි.පූ. 850 පමණ) බවත්, එකල එහි ප්‍රදේශය අවම වශයෙන් හෙක්ටයාර 50ක් තරම් විස්තීර්ණව පැතිර තිබූ බවත් තහවුරු විය (Deraniyagala, 1990, 1992).

ස්වාධීන තහවුරුව: කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාල කණ්ඩායමේ නැවත කැණීම

දැරණියගල මහතාගේ මෙම විවාදාත්මක (එකල දකුණු ආසියාවේ පිළිගත් කාල නිර්ණයට වඩා බෙහෙවින් පැරණි) සොයාගැනීම ස්වාධීනව පරීක්ෂා කිරීම සඳහා, ඔහුම කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලයේ රේමන්ඩ් ඇල්චින් (Raymond Allchin) මහතාගේ නායකත්වයෙන් යුත් බ්‍රිතාන්‍ය කණ්ඩායමක් ආරාධනා කර, 1989-1994 කාලය තුළ එම ස්ථානයේම (එවිට "සල්ගහ වත්ත 2" හෙවත් ASW2 ලෙස නම් කර) වඩාත් විස්තීර්ණ කැණීමක් සිදු කරන ලදී. මෙම කැණීම ප්‍රදේශය වර්ග මීටර් 100ක් ආවරණය කළ අතර, ව්‍යුහාත්මක අවධි 30ක් (structural phases), ව්‍යුහාත්මක කාල පරිච්ඡේද 11ක් (structural periods) ලෙස වර්ගීකරණය කරන ලදී.
මෙම ස්වාධීන කැණීමෙන් ද, දැරණියගල මහතාගේ මූලික සොයාගැනීම තහවුරු විය — එනම් ක්‍රි.පූ. අශෝක අධිරාජයාට පෙර බ්‍රාහ්මී අක්ෂර භාවිතයේ තිබූ බවයි. එනමුත් විද්වතුන් අතර සුළු වෙනසක් සටහන් වේ: කේම්බ්‍රිජ් කණ්ඩායමේ (Coningham & Allchin, 1995) විකිරණකාබන් දින නිර්ණයන් අනුව, බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත මැටි කැබලි ක්‍රි.පූ. 450 සිට ඉහළට අයත් බව සඳහන් වූ අතර, එය දැරණියගල මහතාගේ මුල් සොයාගැනීම වූ ක්‍රි.පූ. 600-500 කාලයට වඩා තරමක් පසුකාලීන දිනයකි. මෙම කැණීම් ප්‍රතිඵල Coningham et al. (1999) විසින් "Anuradhapura: The British-Sri Lankan Excavations at Anuradhapura Salgaha Watta 2" නමින් වැදගත් ශාස්ත්‍රීය ග්‍රන්ථයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, එය කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලයේ කොනිංහැම් මහතාගේ ආචාර්ය උපාධි නිබන්ධනයේ පදනම බවට පත් විය.

ස්ථරමය අනුපිළිවෙල

ASW2 කැණීමෙන් හඳුනාගත් ව්‍යුහාත්මක කාල පරිච්ඡේද අතරින් වඩාත් පැරණි වූ "K" පරිච්ඡේදය, විකිරණකාබන් දින නිර්ණයන් අනුව ක්‍රි.පූ. 840-460 අතර කාලයට අයත් තාවකාලික ගෝලාකාර හෝ වටකුරු නවාතැන්පත් ස්ථානවල නටබුන්වලින් සමන්විත විය. මෙම අවධියේ හමු වූ පුරාවස්තු අතර කළු-රතු පැහැති මැටි බඳුන් (black and red ware pottery), කුරුටු ගී සහිත මැටි කැබලි, යකඩ වස්තු, සහ ගවයන්/හාවුන්/මුවන්ගේ අවශේෂ ඇතුළත් වූ අතර, මෙය දැරණියගල මහතාගේ වර්ගීකරණයේ "තෘතීය කාල පරිච්ඡේදය" (protohistoric Iron Age / ප්‍රාග්-ඓතිහාසික යකඩ යුගය) හා සමපාත වේ.

මානන්කට්ටිය වැව (Manankattiya Wewa) — සොරොව්වේ කැටයම්

වසභ රජු විසින් ඉදිකළ මානන්කට්ටිය වැවේ සොරොව්වේ, පුරාණ කැටයම් සහිත ගල් පුවරු තුනක් හඳුනාගෙන ඇත. එකක නාග රූපයක් හත් හිස් සහිතව නිරූපණය වන අතර, අනෙක් දෙකෙහි පූර්ණ කලසයක් අතැති ස්ත්‍රී රූප දෙකක් කැටයම් කර ඇත.

මානන්කට්ටිය වැව අනුරාධපුර දිස්ත්‍රික්කයේ, අනුරාධපුර නගරයෙන් කිලෝමීටර් 32ක් පමණ ගිනිකොනදිගින්, හුරුලු වැවෙන් කිලෝමීටර් 7ක් පමණ බටහිරින් පිහිටා ඇත. මෙම වැව හඳුනාගෙන ඇත්තේ පුරාණ "මහනිඛවත්ති" වැව ලෙසය, එය ඉදිකළේ වසභ රජු (ක්‍රි.ව. 67-111 පමණ) බව Nicholas (1963) විසින් සටහන් කර ඇත. අතීතයේ මෙම වැව "මහනිඛවිත්ති", "මානකති", "මානිකවති" ආදී විවිධ නම්වලින්ද හඳුන්වා ඇති බව එම මූලාශ්‍රයේම සඳහන් වේ.

මානන්කට්ටිය වැවේ සොරොව්වේ (bisokotuwa / sluice) පුරාණ කැටයම් සහිත ගල් පුවරු තුනක් හඳුනාගෙන ඇත (Embuldeniya, 2018). මෙම කැටයම් පහත පරිදි වර්ග කළ හැක:
1. හත් හිස් නාග රූපයක් කැටයම් කර ඇති එක් ගල් පුවරුවක්
2. ස්ත්‍රී රූප දෙකක් කැටයම් කර ඇති අනෙක් ගල් පුවරු දෙක — මෙම ස්ත්‍රී රූප දෙකම පූර්ණ කලසයක් (Punkalasa — සම්පූර්ණයෙන් පිරවූ කලයක්, සමෘද්ධියේ සංකේතයක්) අත්වල දරාගෙන සිටින ආකාරයෙන් නිරූපණය වී ඇති අතර, "දෝති" (Dothi) ඇඳුමකට සමාන ඇඳුමකින් සැරසී සිටින බව සඳහන් වේ (Embuldeniya, 2018).

මෙම කැටයම් වර්ග දෙකම — නාග රූප සහ පූර්ණකලස රූප — පුරාණ ලාංකික ජල කළමනාකරණ ගොඩනැගිලිවල (වැව්, පොකුණු ආදිය) බහුලව දක්නට ලැබෙන අලංකරණ රටාවකට අයත් වේ. නාග රූප ජලය සමඟ සම්බන්ධ ආරක්ෂක/සමෘද්ධි සංකේත ලෙසත්, පූර්ණකලසය සමෘද්ධියේ හා බහුලත්වයේ සංකේතයක් ලෙසත් සම්ප්‍රදායිකව අර්ථකථනය කෙරේ.

මානන්කට්ටිය වැවේ වැව් බැම්ම මීටර් 1,615ක් පමණ (අඩි 5,300ක් පමණ) දිගින් යුක්ත වේ (Arumugam, 1969). වැවට වගුරු වානක් (spill) එකක් සහ සොරොව් (sluices) දෙකක් ඇති බව එම මූලාශ්‍රයේම සඳහන් වේ.

මානන්කට්ටිය ගම්මානය (ගලෙන්බිඳුනුවැව ප්‍රදේශයේ) තුළ, වැවට ආසන්නව ශ්‍රී සුදර්ශනාරාම රජමහා විහාරය පිහිටා ඇත. එහි නිශ්චිත ඉතිහාසය තහවුරු වී නොමැති නමුත්, එහි සිරිපතුල් ගල් (බුදුපාද සලකුණු කැටයම් කළ ගල්) කිහිපයක් හමු වී ඇත — මේවා බුද්ධ ප්‍රතිමා භාවිතයට පැමිණීමට පෙර (ක්‍රි.පූ. 2-3 සියවස් වකවානුවේ) වන්දනාවට ලක් වූ වස්තූන් වූ බැවින්, මෙම විහාරස්ථානයේ ඉතිහාසය අවම වශයෙන් ක්‍රි.පූ. 2-3 සියවස් තරම් ඈතට දිව යා හැකි යැයි අනුමාන කළ හැක (AmazingLanka.com). මීට අමතරව, කන්ද උඩරට යුගයේ ඉදිකළ, මීට පෙර කිසිදු ලේඛනගත සම්පිණ්ඩන ලේඛනයක සඳහන් නොවූ, නොසැලකිල්ලට හා නටබුන් තත්ත්වයට පත් තැම්පිට විහාරයක්ද මෙම ග්‍රාමීය ප්‍රදේශයේ සැඟවී පවතී.

-------
මෙම ලිපියේ කැටයම් පිළිබඳ විස්තර ප්‍රධාන වශයෙන් Embuldeniya (2018) විසින් සිදු කළ එක් අධ්‍යයනයක් මතම පදනම් වී ඇත.