ප්රජාපුරාවිද්යාව සහ ශ්රී ලංකාවේ නෛතික පසුබිම
හැඳින්වීම
ප්රජාපුරාවිද්යාව (Community Archaeology)යනු පුරාවිද්යාඥයන් විසින් පමණක් මෙහෙයවන සාම්ප්රදායික පුරාවිද්යා ක්රමවේදයකින් වෙනස් වූ, පුරාවිද්යාත්මක උරුමය සමඟ සම්බන්ධ ප්රාදේශීය ප්රජාවන්, උරුම භාවිතාකරුවන්, දැනුම් දරන්නන් සහ අනෙකුත් පාර්ශ්වයන් පර්යේෂණ හා උරුම කළමනාකරණ ක්රියාවලියට සක්රීයව සම්බන්ධ කරගන්නා ප්රවේශයකි.මෙහිදී ප්රජා සහභාගීත්වය යනු කැණීම් කටයුතු සඳහා ශ්රමය ලබාදීම හෝ තොරතුරු ලබාගැනීම පමණක් නොවේ. ස්ථාන හඳුනාගැනීම, පර්යේෂණ සැලසුම් කිරීම, වාචික ඉතිහාසය හා ප්රාදේශීය දැනුම එකතු කිරීම, පුරාවිද්යාත්මක සාක්ෂි අර්ථකථනය කිරීම, සංරක්ෂණය, ඉදිරිපත් කිරීම සහ උරුමය කළමනාකරණය කිරීම වැනි අදියරවලදී ප්රජාවට අර්ථවත් භූමිකාවක් ලබාදීම මෙහි මූලික අදහස වේ.ශ්රී ලංකාවේ ප්රජාපුරාවිද්යාව සඳහා වෙනම “Community Archaeology Act” හෝ එවැනි නිශ්චිත නෛතික කාණ්ඩයක් දැනට නොමැති බැවින්, එහි නෛතික පසුබිම අවබෝධ කරගැනීමේදී දේශීය පුරාවිද්යා නීතිය, අනෙකුත් උරුම සම්බන්ධ නීති සහ ජාත්යන්තර සම්මුති එකට සලකා බැලිය යුතුය.
1. ශ්රී ලංකාවේ දේශීය නෛතික රාමුව
1.1 පුරාවස්තු ආඥා පනත, අංක 9 දරන 1940
ශ්රී ලංකාවේ පුරාවිද්යා උරුමය සම්බන්ධ ප්රධාන නෛතික පදනම වන්නේ 1940 අංක 9 දරන Antiquities Ordinance හෙවත් පුරාවස්තු ආඥා පනත ය. එය 1940 ජූලි 15 දින සිට බලාත්මක වූ අතර, පුරාවස්තු, පුරාණ ස්මාරක සහ ඓතිහාසික හෝ පුරාවිද්යාත්මක වැදගත්කමක් ඇති ස්ථාන ආරක්ෂා කිරීම එහි මූලික අරමුණකි. ([LawNet][1])මෙම ආඥා පනත යටතේ, සොයා නොගත් පුරාවස්තු රාජ්යයට අයත් බවට නෛතික පදනමක් සකස් කර ඇති අතර, පුරාවිද්යාත්මක ස්ථාන හා ස්මාරක ආරක්ෂා කිරීම සඳහා රාජ්ය ආයතනවලට සැලකිය යුතු බලතල ලබාදී ඇත. ([LawNet][1])මෙම නෛතික ව්යුහය තුළ ප්රධාන අවධානය යොමු වී ඇත්තේ පුරාවස්තු ආරක්ෂා කිරීම, රාජ්ය පාලනය සහ බලපත්ර/අවසර ක්රමය වෙතය. එබැවින්,නූතන අර්ථයෙන් ප්රජාව පුරාවිද්යාත්මක තීරණ ගැනීමේ ක්රියාවලියට සමාන හවුල්කරුවෙකු ලෙස පිළිගැනීම සඳහා වෙනම පැහැදිලි යාන්ත්රණයක් මෙහි දක්නට නොලැබේ.
1.2 1998 අංක 24 දරන සංශෝධන පනත
Antiquities (Amendment) Act, No. 24 of 1998 මගින් 1940 ආඥා පනතට සැලකිය යුතු සංශෝධන සිදු කරන ලදී. එමගින් 15A–15D වැනි නව වගන්ති ඇතුළත් කිරීම, 43 වගන්තිය ප්රතිස්ථාපනය කිරීම සහ 43A හා 43B නව වගන්ති ඇතුළත් කිරීම වැනි වෙනස්කම් සිදුකර ඇත. ([Documents Government Lanka][2])එම සංශෝධන මගින් පුරාවිද්යාත්මක උරුම ආරක්ෂණය සඳහා නීතිමය බලතල තවදුරටත් ශක්තිමත් වුවද, “community participation”, “community consent” හෝ “community co-management” යන සංකල්ප නූතන ප්රජාපුරාවිද්යා අර්ථයෙන් ස්වාධීන නෛතික අයිතිවාසිකම් ලෙස ස්ථාපිත කරන්නේ නැත.මේ නිසා ශ්රී ලංකාවේ වර්තමාන පුරාවිද්යා නීති රාමුවේ ප්රධාන ලක්ෂණයක් වන්නේ රාජ්ය ආයතන කේන්ද්ර කරගත් උරුම ආරක්ෂණ ආකෘතියක්පැවතීමයි.
2. පුරාවිද්යාත්මක බලපෑම් තක්සේරුව සහ ප්රජාව
නූතන සංවර්ධන ව්යාපෘති සමඟ පුරාවිද්යාත්මක උරුමයට සිදුවිය හැකි බලපෑම් පාලනය කිරීම සඳහා ශ්රී ලංකාවේ Archaeological Impact Assessment (AIA) ක්රියාවලිය වැදගත් වේ.පුරාවිද්යා දෙපාර්තමේන්තුව සඳහන් කරන පරිදි, 2004 ජනවාරි 4 දිනැති Gazette Notification No. 1152/14 යටතේ, 1998 සංශෝධන පනතේ 43(b) වගන්තිය සමඟ කියවිය යුතු 47 වගන්තිය මත පදනම් වූ ක්රියාපටිපාටි හඳුන්වා දී ඇත. සංවර්ධන ව්යාපෘති ගණනාවක් සඳහා පුරාවිද්යා දෙපාර්තමේන්තුවේ ලිඛිත අවසරය අවශ්ය වේ. ([Archaeology][3])මෙය ප්රජාපුරාවිද්යාවට වැදගත් වන්නේ, සංවර්ධන ව්යාපෘතියකට පෙර පුරාවිද්යාත්මක වටිනාකම් හඳුනාගැනීමට අවස්ථාවක් ලබාදෙන බැවිනි. එහෙත් AIA ක්රියාවලිය ස්වයංක්රීයව ප්රජා සහභාගීත්ව ක්රියාවලියක් බවට පත් නොවේ.එබැවින්, ප්රාදේශීය ජනතාවගේ වාචික ඉතිහාසය, පාරම්පරික භාවිතයන්, ආගමික/සංස්කෘතික සම්බන්ධතා සහ ස්ථානය පිළිබඳ ප්රජා දැනුම AIA ක්රියාවලියට ක්රමානුකූලව ඇතුළත් කිරීම තවදුරටත් වර්ධනය කළ හැකි ක්ෂේත්රයකි.
3. පුරාවිද්යා දෙපාර්තමේන්තුවේ වර්තමාන භූමිකාව
ශ්රී ලංකා පුරාවිද්යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නීති අංශය සඳහන් කරන්නේ පුරාවස්තු ආරක්ෂා කිරීම සඳහා 1940 ආඥා පනත, 1998 සංශෝධන පනත, 2005 අංක 12 දරන Enhancement of Fines (Amendment) Act සහ 1979 අංක 7 දරන Recovery of Government Possession Act ඇතුළු නීති භාවිත කරන බවයි. ([Archaeology][4]) එමෙන්ම, පුරාවිද්යාත්මක සංරක්ෂණය සඳහා ප්රාදේශීය රාජ්ය ආයතන සමඟ සම්බන්ධීකරණය කිරීමද පවතින ක්රියාකාරකමකි. ([Archaeology][5])මෙයින් පෙනී යන්නේ ප්රජාව සම්පූර්ණයෙන්ම නීතිමය රාමුවෙන් බැහැර නොවන බවයි. එහෙත් ප්රජාවගේ සහභාගීත්වය ස්වාධීන නෛතික අයිතියක් ලෙස සහතික කරන පැහැදිලි වගන්තියක් දේශීය පුරාවිද්යා නීතිවල නොපෙනේ.
4. ශ්රී ලංකාවේ ප්රජා සහභාගීත්වයට අදාළ ජාත්යන්තර නෛතික පසුබිම
දේශීය නීති රාමුවට සාපේක්ෂව, ජාත්යන්තර උරුම සම්මුති තුළ ප්රජා සහභාගීත්වය වඩාත් පැහැදිලිව ඉස්මතු වේ.
4.1 UNESCO 2003 – අස්පර්ශ්ය සංස්කෘතික උරුම සම්මුතිය
2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage ප්රජා සහභාගීත්වය සම්බන්ධයෙන් ඉතා වැදගත් ජාත්යන්තර උපකරණයකි.ශ්රී ලංකාව මෙම සම්මුතිය 2008 අප්රේල් 21 දි අනුමත කර ඇත. ([UNESCO][6]) මෙහි 15 වන වගන්තිය විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. එම වගන්තිය අනුව, අදාළ සංස්කෘතික උරුමය නිර්මාණය කරන, පවත්වාගෙන යන සහ පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට සම්ප්රේෂණය කරන ප්රජාවන්, කණ්ඩායම් සහ අවශ්ය අවස්ථාවල පුද්ගලයන්ගේ හැකි පුළුල්ම සහභාගීත්වය සහතික කිරීමට රාජ්ය පාර්ශ්ව උත්සාහ කළ යුතු අතර, උරුම කළමනාකරණයට ඔවුන් ක්රියාකාරීව සම්බන්ධ කළ යුතුය. ([Digital Library][7])මෙහි වැදගත් කරුණක් වන්නේ මෙය අස්පර්ශ්ය සංස්කෘතික උරුමය පිළිබඳ සම්මුතියක් වීමයි. එබැවින් එය ශ්රී ලංකාවේ සෑම පුරාවිද්යාත්මක ස්ථානයකටම සෘජුවම අදාළ වන පුරාවිද්යා නීතියක් ලෙස අර්ථකථනය කළ නොහැක. එහෙත් ප්රජා-කේන්ද්රීය උරුම කළමනාකරණයේ ජාත්යන්තර ප්රතිපත්තිමය පදනමක් ලෙස එය ඉතා වැදගත් වේ.
තවද, UNESCO විසින් ශ්රී ලංකාවේ 2003 සම්මුතිය ක්රියාත්මක කිරීම සඳහා community-based inventorying ඇතුළු ප්රජා-පාදක ක්රමවේද වර්ධනය කිරීමේ අවශ්යතාවද හඳුනාගෙන ඇත. ([ICH UNESCO][8])
----
දෙවෙනි කොටසින් හමුවෙමු
