සල්ගහවත්ත - කැණීම් ස්ථානය

අනුරාධපුර ඇතුළු නුවර (Citadel) ප්‍රදේශයේ පිහිටි සල්ගහවත්ත, ආචාර්ය සිරාන් දැරණියගල මහතා විසින් 1987/88දී කැණීම් කරන ලද ශාස්ත්‍රීයව අති වැදගත් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයකි. මෙහි හමු වූ බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත මැටි කැබලි, දකුණු ආසියාවේ ලිඛිත ඉතිහාසයේ ආරම්භය පිළිබඳ නව අවබෝධයක් ලබා දුන් සොයාගැනීමකි.

සල්ගහවත්ත යනු දර්ශනීය නටබුනක් හෝ ස්මාරකයක් නොව, පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් ස්ථානයක් (excavation site / test-pit) ලෙස තේරුම් ගත යුතුය. එය පිහිටා ඇත්තේ පුරාණ අනුරාධපුර නගරයේ ඇතුළු නුවර (Citadel) ලෙස හැඳින්වෙන, පුරාණ පරිපාලන මධ්‍යස්ථානය වූ ප්‍රදේශය තුළය. මෙම ප්‍රදේශය "අනුරාධපුර පෞරාණික නගරය" යන යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ස්ථානයේ කොටසකි.

අනුරාධපුර ඇතුළුනුවර පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් ප්‍රථම වරට ආරම්භ කරන ලද්දේ ආචාර්ය සිරාන් දැරණියගල මහතා විසින් 1969 වසරේය (ගෙඩිගේ ස්ථානයේ). 1984 වසරේ මෙම කැණීම් ව්‍යාපෘතිය නැවත ආරම්භ කරන ලද අතර, 1984-1988 කාලය තුළ ඇතුළුනුවර ප්‍රදේශය පුරා සොන්දාජ් (sondage) 13ක් මීටර් 9-10ක් පමණ ගැඹුරින්, පාෂාණ මට්ටමට (bedrock) දක්වා කැණීම් කරන ලදී. මෙම කැණීම්වලින් විකිරණකාබන් දින නිර්ණයන් 45ක් ලබාගන්නා ලදී. මෙම මාලාවේ එක් අදියරක් ලෙස සල්ගහවත්ත ස්ථානය 1987/88 වසරේදී කැණීම් කරන ලදී — ඩිංගිරිබණ්ඩාගේ වත්ත (1987) සහ මහපාළි දාන ශාලාව (1989) යන ස්ථානවලද එකම කාලපරිච්ඡේදයේදී කැණීම් සිදු කරන ලදී.

ප්‍රධාන සොයාගැනීම: බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත මැටි කැබලි

මෙම කැණීම් මාලාවේ වඩාත්ම වැදගත් සොයාගැනීම වූයේ, "AMP-75" සහ "ASW-88" ලෙස හඳුන්වන ස්ථර සන්දර්භයන්ගෙන් හමු වූ බ්‍රාහ්මී අක්ෂරවලින් සටහන් කළ මැටි කැබලි (potsherds inscribed with Early Brahmi script) විකිරණකාබන් ක්‍රමයෙන් ක්‍රි.පූ. 600-500 කාලයට අයත් බව තහවුරු වීමයි (Deraniyagala, 1992; Seneviratna, 1994). මෙය වැදගත් වන්නේ, එය අශෝක අධිරාජයාගේ (ක්‍රි.පූ. 268-232 පමණ) කාලයටත් සියවස් ගණනාවකට පෙර දකුණු ආසියාවේ ලිඛිත සන්නිවේදනය භාවිතයේ තිබූ බවට සාක්ෂියක් සපයන බැවිනි — මෙය අනුරාධපුරයේ "ප්‍රාග්-අශෝක බ්‍රාහ්මී" (pre-Ashokan Brahmi) අවධිය ලෙස හැඳින්වේ.මෙම කැණීම්වලින් අනුරාධපුරය අගනුවරක් වශයෙන් වර්ධනය වීම ආරම්භ වූයේ දළ වශයෙන් වසර 2,800ක් පමණ පැරණි කාලයේ (ක්‍රි.පූ. 850 පමණ) බවත්, එකල එහි ප්‍රදේශය අවම වශයෙන් හෙක්ටයාර 50ක් තරම් විස්තීර්ණව පැතිර තිබූ බවත් තහවුරු විය (Deraniyagala, 1990, 1992).

ස්වාධීන තහවුරුව: කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාල කණ්ඩායමේ නැවත කැණීම

දැරණියගල මහතාගේ මෙම විවාදාත්මක (එකල දකුණු ආසියාවේ පිළිගත් කාල නිර්ණයට වඩා බෙහෙවින් පැරණි) සොයාගැනීම ස්වාධීනව පරීක්ෂා කිරීම සඳහා, ඔහුම කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලයේ රේමන්ඩ් ඇල්චින් (Raymond Allchin) මහතාගේ නායකත්වයෙන් යුත් බ්‍රිතාන්‍ය කණ්ඩායමක් ආරාධනා කර, 1989-1994 කාලය තුළ එම ස්ථානයේම (එවිට "සල්ගහ වත්ත 2" හෙවත් ASW2 ලෙස නම් කර) වඩාත් විස්තීර්ණ කැණීමක් සිදු කරන ලදී. මෙම කැණීම ප්‍රදේශය වර්ග මීටර් 100ක් ආවරණය කළ අතර, ව්‍යුහාත්මක අවධි 30ක් (structural phases), ව්‍යුහාත්මක කාල පරිච්ඡේද 11ක් (structural periods) ලෙස වර්ගීකරණය කරන ලදී.
මෙම ස්වාධීන කැණීමෙන් ද, දැරණියගල මහතාගේ මූලික සොයාගැනීම තහවුරු විය — එනම් ක්‍රි.පූ. අශෝක අධිරාජයාට පෙර බ්‍රාහ්මී අක්ෂර භාවිතයේ තිබූ බවයි. එනමුත් විද්වතුන් අතර සුළු වෙනසක් සටහන් වේ: කේම්බ්‍රිජ් කණ්ඩායමේ (Coningham & Allchin, 1995) විකිරණකාබන් දින නිර්ණයන් අනුව, බ්‍රාහ්මී අක්ෂර සහිත මැටි කැබලි ක්‍රි.පූ. 450 සිට ඉහළට අයත් බව සඳහන් වූ අතර, එය දැරණියගල මහතාගේ මුල් සොයාගැනීම වූ ක්‍රි.පූ. 600-500 කාලයට වඩා තරමක් පසුකාලීන දිනයකි. මෙම කැණීම් ප්‍රතිඵල Coningham et al. (1999) විසින් "Anuradhapura: The British-Sri Lankan Excavations at Anuradhapura Salgaha Watta 2" නමින් වැදගත් ශාස්ත්‍රීය ග්‍රන්ථයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, එය කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලයේ කොනිංහැම් මහතාගේ ආචාර්ය උපාධි නිබන්ධනයේ පදනම බවට පත් විය.

ස්ථරමය අනුපිළිවෙල

ASW2 කැණීමෙන් හඳුනාගත් ව්‍යුහාත්මක කාල පරිච්ඡේද අතරින් වඩාත් පැරණි වූ "K" පරිච්ඡේදය, විකිරණකාබන් දින නිර්ණයන් අනුව ක්‍රි.පූ. 840-460 අතර කාලයට අයත් තාවකාලික ගෝලාකාර හෝ වටකුරු නවාතැන්පත් ස්ථානවල නටබුන්වලින් සමන්විත විය. මෙම අවධියේ හමු වූ පුරාවස්තු අතර කළු-රතු පැහැති මැටි බඳුන් (black and red ware pottery), කුරුටු ගී සහිත මැටි කැබලි, යකඩ වස්තු, සහ ගවයන්/හාවුන්/මුවන්ගේ අවශේෂ ඇතුළත් වූ අතර, මෙය දැරණියගල මහතාගේ වර්ගීකරණයේ "තෘතීය කාල පරිච්ඡේදය" (protohistoric Iron Age / ප්‍රාග්-ඓතිහාසික යකඩ යුගය) හා සමපාත වේ.