දේවදහ ප්‍රදේශය — වර්තමාන තත්ත්වය

_සාරාංශය_
* දේවදහ (Devadaha) යනු ලුම්බිණියේ සිට කිලෝමීටර 57ක් නැගෙනහිරින් පිහිටි, පුරාණ කෝලිය රාජධානියේ අගනුවර ලෙස හඳුනාගෙන ඇති ස්ථානයකි. සිද්ධාර්ථ කුමරුගේ මව මහාමායා දේවිය, උපමාතා ප්‍රජාපතී ගෝතමී සහ බිසව යශෝධරාව යන තිදෙනාගේම මාතෘ නගරය ලෙස මෙය සැලකේ. නේපාල රජයේ සංස්කෘතික, සංචාරක හා සිවිල් ගුවන් සේවා අමාත්‍යාංශය යටතේ ක්‍රියාත්මක වන Lumbini Development Trust ආයතනයේ නිල වෙබ් අඩවියේ ප්‍රකාශිත දත්ත අනුව, මෙම පිටුව 2024 ජූනි 29 වන දින පළ කර ඇති අතර, අවසන් වරට යාවත්කාලීන කර ඇත්තේ 2026 ජූලි 14 වන දිනයි. එනම් මෙහි දැක්වෙන තොරතුරු ලුම්බිණි සංවර්ධන භාරයේ වර්තමාන (2026) නිල ස්ථාවරයයි.

_ඓතිහාසික වැදගත්කම_
* බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ සඳහන් තොරතුරු අනුව, සිද්ධාර්ථ කුමරු ළමා කාලයේදී — විශේෂයෙන් උපමාතාව වූ ප්‍රජාපතී ගෝතමියගේ රැකවරණය යටතේ — දේවදහ ප්‍රදේශයේ කාලයක් ගත කළ බව විශ්වාස කෙරේ. බුදු බව ලැබීමෙන් පසුව බුදුන් වහන්සේ නැවත දේවදහට වැඩම කර, නිගණ්ඨ නාථපුත්ත (ජෛන ආගමික ගුරුවරයා) අනුගාමිකයන්ට ධර්මය දේශනා කිරීම මෙන්ම, රෝහිණී ගඟේ ජල අයිතිය සම්බන්ධයෙන් ශාක්‍ය හා කෝලිය රාජවංශ අතර ඇති වූ ගැටුම නිරාකරණය කර, පවුල් බැඳීම් ජලයට වඩා වැදගත් බව අවධාරණය කළ බව සඳහන් වේ.
දේවදහ, ලුම්බිණියේ සිට ඇති දුර හා දිශාව පිළිබඳ ලේඛනගත සාක්ෂි, මුල් බෞද්ධ ග්‍රන්ථවල සඳහන් තොරතුරු සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් ඇසුරින් වර්තමාන දේවදහ ප්‍රදේශය පුරාණ කෝලිය රාජධානිය ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එනමුත් Lumbini Development Trust ආයතනයම නිල වශයෙන් සඳහන් කරන පරිදි, පුරාණ අගනුවරෙහි නිශ්චිත පිහිටීම තහවුරු කර ගැනීම සඳහා තවමත් සවිස්තරාත්මක පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණයක් අවශ්‍ය වේ — එනම් මෙය තවමත් නිශ්චිතව සනාථ කරගත් කරුණක් නොව, පවතින සාක්ෂි මත පදනම් වූ හඳුනාගැනීමක් බව වර්තමාන නිල ස්ථාවරයයි.

_ප්‍රධාන ස්මාරක, ස්ථාන හා සොයාගැනීම්_
* භවානිපුර් / දේවීදමාර් — කෝලිය රාජධානියේ අගනුවර ලෙස විශ්වාස කෙරෙන ස්ථානය. මෙහි මහාමායා දේවියට කැප වූ දේවාලයක්, දිගු ගල් කණුවක්, සූර්ය දෙවියාගේ ගල් රූපයක් සහ පුරාණ ගඩොල් ළිඳක් ඇති අතර, ව්‍යුහාත්මක නටබුන් මතුපිටින්ම දැකිය හැකිය.

* දේවදහ පොකුණ — දේවදහ නගරාධිපති කාර්යාලයේ බල ප්‍රදේශයේ පිහිටි, ආගමික හා ඓතිහාසික වැදගත්කමක් ඇති පොකුණකි. දෙවිවරු, දේවතාවියෝ, සාධුවරු සහ සිද්ධාර්ථ කුමරු ස්නානය කළ ස්ථානය ලෙස විශ්වාස කෙරේ. "දේවදහ" යන නාමයේ තේරුම "දෙවියන්ගේ පොකුණ" යන්නයි.

* ඛයාර්දඩා — පුරාණ කෝලිය රාජධානියේ ප්‍රධාන නගරය යැයි සිතන ස්ථානය. කැණීම්වලින් විශාල ගඩොල්, පොරෝන (pottery) සහ ව්‍යුහාත්මක නටබුන් හමු වී ඇති අතර, සිද්ධාර්ථ කුමරුගේ මාලිගය පිහිටා තිබූ ස්ථානය මෙය විය හැකි බව අනුමාන කෙරේ.

* කන්‍යාමයි දේවාලය — සීතල්නගර් හන්දියේ සිට කිලෝමීටරයක් දකුණට පිහිටා ඇත. ප්‍රජාපතී ගෝතමී මෑණියන් සිහිකරමින් ඉදිකළ බව විශ්වාස කෙරේ. ලෝකේශ්වර පිළිමයක්, ගල් රූප රැසක් සහ පුරාණ පොරෝන මෙහි හමු වී ඇති අතර, කැණීම්වලින් ව්‍යුහාත්මක නටබුන්, ගල් ප්‍රාග්-ධන (antiquities), සාම්ප්‍රදායික මාලිගා ව්‍යුහයක් සහ ළිඳක් හෙළිදරව් වී ඇත.

* බයිරිමයි දේවාලය — සීතල්නගර් හන්දියේ සිට කිලෝමීටරයක් දකුණින් පිහිටා ඇත. මහාමායා දේවියට ගෞරව කිරීම සඳහා ඉදිකළ බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, "බයිරිමයි" නාමය "මහ මව" හෝ "වැඩිමහල් සොහොයුරිය" යන අර්ථය ඇති "බදිමයි" වචනයෙන් පැවත එනු ඇතැයි සිතේ. කුඩාන් ස්ථානයේ දක්නට ලැබෙන ආකාරයේම අලංකෘත ගඩොල් මෙහිදී පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් සොයාගෙන ඇත.

* පුරාණ ළිං — පෙට්වානියා සහ බංගලා යන ස්ථාන දෙකෙහි කෝලිය යුගයට අයත් යැයි විශ්වාස කෙරෙන පුරාණ ළිං දෙකක් හමු වී ඇත.

* පකඩි ගස — "කෝලිය ගස" ලෙසද හඳුන්වන පුරාවෘත්තමය ගසකි. උස අඩි 96ක් හා විශාලත්වය අඩි 82ක් වන අතර, පක්ෂීන් මෙහි කූඩු නොකැරීම හා අලි ඇතුන් මෙයින් වැළකී සිටීම ප්‍රදේශවාසීන් අතර කුතුහලයට හේතුවී ඇත. පක්‍රි ගම්මානය නම් වී ඇත්තේ මෙම ගසෙනි.

* රෝහිණී ගඟ — බෞද්ධ ග්‍රන්ථවල සඳහන් වන පූජනීය ගඟකි. කපිලවස්තු හා දේවදහ අතර මායිම ලෙස ක්‍රියා කළ අතර, ශාක්‍ය-කෝලිය රාජවංශ අතර ජල ආරවුලට වේදිකාව වූයේ මෙම ගඟයි — එය පසුව බුදුන් වහන්සේ විසින් නිරාකරණය කරන ලදී.

* කුමාරබර්ති — මක්රහාර් ගම්මානයේ රෝහිණී ගඟේ ඉවුරේ පිහිටා ඇත. දේවදහට යාත්‍රා කරමින් සිටියදී මහාමායා දේවිය හා ප්‍රජාපතී එක් රාත්‍රියක් ගත කළ ස්ථානය යැයි විශ්වාස කෙරේ. මායාරානි හා ප්‍රජාරානි රූප සහිත දේවාලයක් හා පුරාණ ළිං දෙකක් මෙහි සොයාගෙන ඇත.

* මාතාගඩ්හි — චූරියා කඳුවැටියේ පිහිටි කොටුවකි. කෝලියෙන් කපිලවස්තු රාජධානියට වූ බටහිර ප්‍රවේශ ද්වාරය ලෙස විශ්වාස කෙරේ. ඇංග්ලෝ-නේපාල යුද්ධ සමයේදී නේපාල හමුදාව මෙය භාවිත කර ඇත. ප්‍රදේශවාසීහු මෙහි හමු වූ පුරාණ ආයුධ සංරක්ෂණය කර ඇති අතර දේවාලයක්ද ඉදිකර ඇත. මාතාගඩ්හි කඳු මුදුනේ සිට දේවදහ, නවල්පරාසි හා පල්පා දර්ශනීය ලෙස දැකගත හැකිය.

_දෙවෙනි කොටසින් හමුවෙමු._