තිලෞරාකෝට්–කපිලවස්තු ලෝක උරුම නාමයෝජනාව අත්හිටුවීම - දෙවෙනි කොටස
සැසිවාරයේ පොදු තත්ත්වය
2025 ලෝක උරුම කමිටු 47වන සැසිවාරයේදී ලොව පුරා ස්ථාන 32ක් සලකා බලන ලද අතර, ඉන් 26ක් ලෝක උරුම ලේඛනයට ඇතුළත් කරන ලදී. තිලෞරාකෝට් ඒ අතරින් ලෝක උරුම ලේඛනයට ඇතුළත් නොවූ ස්ථාන අතරට වැටුණි. සැසඳුම් සඳහා සඳහන් කළ හැකි එක් උදාහරණයක් නම්, ICOMOS විසින්ම කල් තබන ලෙස නිර්දේශ කළ ඉන්දියාවේ "මරාඨා හමුදා භූදර්ශන" (Maratha Military Landscape) නාමයෝජනාව, ජපානය විසින් සංශෝධනයක් ඉදිරිපත් කිරීමෙන් අනතුරුව සම්මත වූ බවයි.
ප්රතිචාර
● නේපාල සංස්කෘතික, සංචාරක හා සිවිල් ගුවන් සේවා අමාත්ය බද්රි ප්රසාද් පාණ්ඩේ ඇතුළු නිලධාරී පිරිසක් තීරණය ලබාදීමට පෙර පැරිසියේ රැඳී සිටියහ.
● ICOMOS හි පුරාවිද්යා උරුම කළමනාකරණ ජාත්යන්තර කමිටුවේ සභාපති පීටර්සන් මහතා පවසන්නේ තමා පෞද්ගලිකව තිලෞරාකෝට් ලේඛනගත කිරීමට නිර්දේශ කළ බවත්, මෙවර එය සම්මත නොවීම පිළිබඳ තමා කනගාටුවට පත් වූ බවත්ය.
● පුරාවිද්යා විශේෂඥ බසන්ත බිදාරි පෙන්වා දෙන්නේ, ලුම්බිණියද ලෝක උරුම ලේඛනයට ඇතුළත් වීමට පෙර දෙවතාවක් ප්රතික්ෂේප වී 1997දී පමණක් සම්මත වූ බවත්, එබැවින් තිලෞරාකෝට් සම්බන්ධයෙන් ද කැපවීම දිගටම කරගෙන යා යුතු බවත්ය.
ඉදිරි පියවර
2025 ඔක්තෝබර් 11–18 අතර ලුම්බිණියේදී පැවති ICOMOS 60වන මහා සභා රැස්වීම හා ජාත්යන්තර විද්යාත්මක සම්මන්තිය, තිලෞරාකෝට් සම්බන්ධ වැරදි වැටහීම් පැහැදිලි කරගැනීමට සහ ජාත්යන්තර සහයෝගය ශක්තිමත් කරගැනීමට නේපාල පාර්ශවය විසින් යොදාගන්නා ලදී. ලුම්බිණි සංවර්ධන භාරයේ උප සභාපති ල්හාර්ක්යාල් ලාමා ඇතුළු නිලධාරීහු, තිලෞරාකෝට් ඇතුළත් කිරීම වෙනුවෙන් උරුම විශේෂඥයන් ඉදිරියේ පෙනී සිටියහ.
නේපාල රජය මෙම නාමයෝජනා ලේඛනය තවදුරටත් ශක්තිමත් කර, ලෝක උරුම කමිටුවේ 48වන සැසිවාරයේදී යළි ඉදිරිපත් කිරීමට සැලසුම් කර ඇත. මේ අතරතුර නව සොයාගැනීම් (උදාහරණයක් ලෙස, ගෙබිම් සිදුරු වැනි කැණීම් සාක්ෂි) සහ වඩා ශක්තිමත් සංසන්දනාත්මක විශ්ලේෂණයක් ලේඛනයට ඇතුළත් කිරීමට බලාපොරොත්තු වේ.
පුරාවිද්යාත්මක සාක්ෂි සහ සම්ප්රදායික විශ්වාසය අතර වෙනස
තිලෞරාකෝට් ස්ථානය පිළිබඳ සාකච්ඡාවේදී වැදගත් වන්නේ, පුරාවිද්යාත්මකව තහවුරු වූ කරුණු සහ බෞද්ධ සම්ප්රදායික/ග්රන්ථගත විශ්වාසයන් අතර වෙනස පැහැදිලිව හඳුනාගැනීමයි:
● පුරාවිද්යාත්මකව තහවුරු: තිලෞරාකෝට් හි ශාක්ය යුගයට අයත් බලකොටු තාප්ප, දොරටු, මාර්ග හා ගොඩනැගිලි නටබුන් කැණීම්වලින් හෙළිදරව් වී ඇත.
● සම්ප්රදායික/ග්රන්ථගත අර්ථකථනය: තිලෞරාකෝට් ම "කපිලවස්තුව" බවත්, එය සිද්ධාර්ථ කුමරුගේ ළමා කාලය ගත වූ ස්ථානය බවත් වන අර්ථකථනය, පාලි ත්රිපිටකය ඇතුළු බෞද්ධ ග්රන්ථවල සඳහන් විස්තර හා පුරාවිද්යා සාක්ෂි යා කිරීමෙන් විද්වතුන් විසින් ගොඩනගන ලද පුළුල් වශයෙන් පිළිගත් නමුත් තවමත් සම්පූර්ණයෙන් අවිවාදාත්මක නොවන එකඟතාවකි.
● ICOMOS/UNESCO තීරණය: ස්ථානය කපිලවස්තුව දැයි යන ප්රශ්නය මත නොව, ලෝක උරුම ලේඛනගත කිරීමේ තාක්ෂණික ප්රමිතීන් (සංසන්දනාත්මක විශ්ලේෂණය, මායිම් නිර්ණය, කළමනාකරණ සැලසුම) සම්පූර්ණයෙන් සපුරා නැති බව මූලික කරගෙන කල් තැබීම නිර්දේශ කරන ලදී.
-------------------------------------------------------------------------------------
මූලාශ්ර
The Island — "UNESCO defers decision to recognize Kapilavastu, a site of global Buddhist significance" (2025.07.27)
Kathmandu Post — "Tilaurakot misses out on World Heritage Sites list" (2025.07.14)
Kathmandu Post — "ICOMOS Lumbini conference bolsters Tilaurakot's case amid deferred World Heritage bid" (2025.10.28)
Rising Nepal Daily — "Tilaurakot not included in Heritage list in 47th UNESCO Session"
Ekantipur — "Tilaurakot has always been limited to the proposed 'Tentative List of World Heritage Sites'" (2025.10.28)
UNESCO World Heritage Centre — 47COM WHC/25/47.COM/8B (Paris, 2025.05.26)
Explore Himalaya — "Why Tilaurakot of Kapilvastu Missed UNESCO Heritage Status" — citing BBC News Nepali, Dhakal, S. (2025.07.16)
සටහන: මෙම ලිපිය නේපාල හා ජාත්යන්තර මාධ්ය වාර්තා සහ යුනෙස්කෝ නිල ලේඛන පදනම් කරගෙන සකස් කර ඇත. ඉන්දියාවේ විරෝධතාව පිළිබඳ සඳහන නේපාල මාධ්ය මූලාශ්ර දෙකකින් පමණක් ආරෝපණය වූවක් වන අතර, එය ස්වාධීනව තහවුරු කරගැනීමට අවශ්ය බව සලකන්න.
