ලුම්බිණියේ අලුත් කැනීම් සහ නව සොයාගැනීම් — 2 වන කොටස
*පළමු කොටසේ මායාදේවී විහාරස්ථානය, ග්රාම කඳුර, හෙලිපෑඩ් ප්රදේශය සහ තිලෞරාකෝට් (කපිලවස්තු) පිළිබඳ කැනීම් විස්තර කෙරිණි. මෙම දෙවන කොටසෙන් ඉතිරි ස්ථානවල ප්රගතිය, නව සංරක්ෂණ මධ්යස්ථානය සහ අවසාන සාරාංශය ඉදිරිපත් කෙරේ.
6. බර්දගොරියා — අලුතින් හෙළිදරව් වූ දේවාල පෙළක්
බර්දගොරියා ස්ථානයේ දැනට කරගෙන යන කැනීම්වලින් දහයකට වඩා ගල් දේවාල පදනම් (stone temple structures) හඳුනාගෙන, ලේඛනගත කර ඇත.
7. අනෙකුත් ස්ථානවල ප්රගතිය
* චත්රදේහි (Chatradehi): ඉඩම් අත්පත් කරගැනීම හා වැටකඩකින් ආරක්ෂා කර ඇති අතර, පෙර දී යම් කැනීම් සිදු කර ඇතත් තවදුරටත් පර්යේෂණ අවශ්යයි.
* පණ්ඩිත්පූර් (Panditpur): විස්තීරණ පර්යේෂණවලින් විශාල පැරණි ජනාවාසයක් හඳුනාගෙන ඇත.
* සිශනියා (Sishaniya): භූ-භෞතික සමීක්ෂණයෙන් ස්තූප ව්යුහ සහිත විශාල නගරයක් හඳුනාගෙන ඇත.
* රාමග්රාම (Ramagram): අතිරේක පර්යේෂණ සිදුවෙමින් පවතී.
* දෝහනි, කුදන්, අරෞරාකෝට්: සංරක්ෂණ හා පර්යේෂණ කටයුතු දිගින් දිගටම සිදුවෙයි.
මුළු රූපන්දේහි (Rupandehi) හා කපිල්වස්තු දිස්ත්රික්ක දෙක තුළ පුරාවිද්යාත්මක ස්ථාන 236 ක් මේ වන විට හඳුනාගෙන ඇති බව නේපාල පුරාවිද්යා දෙපාර්තමේන්තුවේ ප්රධාන පුරාවිද්යා නිලධාරි රාම් බහදූර් කුන්වර් සඳහන් කර ඇත.
8. නව සංරක්ෂණ මධ්යස්ථානය (Conservation Center)
2025 මැයි 11 වන දින, බුද්ධ ජයන්තිය නිමිත්තෙන් ලුම්බිණි කෞතුකාගාරයේ පරිශ්රයේ නවීන සංරක්ෂණ මධ්යස්ථානයක් විවෘත කරන ලදී. මෙය පසාන ලා, පස්මැටි කැටයම් (terracotta), ගල් මූර්ති සහ ගෘහනිර්මාණ නටබුන් ඇතුළු, වසර දෙදහසකට අධික කාලයක් පුරා කැනීම් තුළින් හමු වූ පුරාවස්තු විද්යාත්මකව සංරක්ෂණය කිරීම, පුනරුත්ථාපනය කිරීම සහ අධ්යයනය කිරීම සඳහා විශේෂිත රසායනාගාරයකි. එය දේශීය සංරක්ෂණ විද්යාඥයන් හා සිසුන් සඳහා පුහුණු වැඩසටහන් ද පවත්වනු ලබයි.
9. අලුත් අභියෝගයක් — ජල මට්ටම හා පස් කැනීම්
මායාදේවී විහාරස්ථානය තුළ භූගත ජල මට්ටම ඉහළ යාම නිසා ඇති වන හානිය අවම කිරීම සඳහා, අලෝරි වර්ධනය (algal growth) පිළිබඳ ජල විද්යාත්මක තක්සේරුවක් සිදු කර ඇත. ඉදිරියේදී සැලසුම් කර ඇති අභ්යන්තර ජලාපවහන පද්ධතියක් ස්ථාපනය කිරීමට පෙර, විද්යාත්මක විශ්ලේෂණයක් සහිත පුරාවිද්යාත්මක කැනීමක් සිදු කිරීමට නිර්දේශ කර ඇත . එනම් අනාගතයේදී තවත් නව සොයාගැනීම් අපේක්ෂා කළ හැකිය.
ලුම්බිණියේ පසුගිය දශකයක පමණ කාලය තුළ සිදු කළ පුරාවිද්යාත්මක කැනීම් තුළින් තහවුරු වී ඇත්තේ, එය හුදෙක් උපන් උයනක් නොව, ක්රි.පූ. 1300 තරම් ඈත කාලයේ සිට පැවති ජීවමාන, කර්මාන්තශීලී ජනාවාසයක් වූ බවයි. තිලෞරාකෝට් (කපිලවස්තු) නගර සැලැස්ම, බර්දගොරියාවේ දේවාල පෙළ, ග්රාම කඳුරේ පැරණි ජනාවාසය, සහ මායාදේවී ආවරණය තුළ ඇති පුරාණ නටබුන් — මේ සියල්ලම දකුණු ආසියාවේ ඉතිහාසය තුළ ලුම්බිණියේ සුවිශේෂී වැදගත්කම වඩාත් තහවුරු කරයි. එහෙත් මෙම නටබුන් සියල්ල තවමත් ජල හානියට හා නොසැලකිලිමත් සංවර්ධන කටයුතුවලට ලක්ව ඇති බැවින්, ඉදිරි සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳව UNESCO හා ICOMOS දැඩි අවධානයෙන් සිටිති.
---
*මූලාශ්රය: Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha (Nepal), State of Conservation Report, Government of Nepal – Department of Archaeology, in coordination with Lumbini Development Trust, 1 February 2026 (Decision 47 COM 7B.83 සඳහා ඉදිරිපත් කරන ලද වාර්තාව).*
