ලුම්බිණියේ අලුත් කැනීම් සහ නව සොයාගැනීම් — 1 වන කොටස
2026 ජනවාරි 26 වන දින නේපාල රජය විසින් UNESCO ලෝක උරුම කමිටුවට ඉදිරිපත් කරන ලද "ලුම්බිණි, බුදුන් වහන්සේගේ උපන් බිම" (Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha) සංරක්ෂණ තත්ත්ව වාර්තාවේ (State of Conservation Report) ඇතුළත් පුරාවිද්යාත්මක කැනීම් හා සොයාගැනීම් පිළිබඳ සාරාංශයේ පළමු කොටස.
හැඳින්වීම
ලුම්බිණිය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපන් ස්ථානය ලෙස 1896 වසරේ ආචාර්ය ෆියුරර් (Dr. Führer) සහ ජෙනරාල් රානා විසින් චීන වන්දනාකරුවන්ගේ සටහන් ඇසුරෙන් නැවත සොයාගන්නා ලදී. එහිදී අශෝක ස්ථම්භයේ ලිඛිතය තුළින්ම එය තහවුරු විය. එතැන් සිට අද දක්වා දිගින් දිගටම කරගෙන යන පුරාවිද්යා පර්යේෂණ තුළින් ලුම්බිණියේ සැබෑ ඉතිහාසය ක්රමයෙන් හෙළිදරව් වෙමින් පවතී. 2025 අප්රේල් මාසයේ පැවති ලුම්බිණි ජාත්යන්තර ලෝක උරුම සම්මන්තුවේදී ඩර්හැම් විශ්වවිද්යාලයේ මහාචාර්ය රොබින් කොනිංහැම් (Prof. Robin Coningham) ඉදිරිපත් කළ දත්ත ඇසුරින් මෙම ලිපියෙන් අළුත්ම කැනීම් හා සොයාගැනීම් විස්තර කෙරේ.
1. මායාදේවී විහාරස්ථානය තුළ අළුත් සොයාගැනීම්
UNESCO/ජපානය අරමුදල් සම්පාදන ව්යාපෘතිය (JFIT, 2011–2021) යටතේ මායාදේවී ආවරණය (Mayadevi Shelter) තුළ සිදු කළ කැනීම්වලින් තහවුරු වූයේ:
* පන්සල් ගොඩනැගිල්ලට යටින් අශෝක යුගයටත් වඩා පැරණි ද්රව්යමය නටබුන් තිබූ බවත්, ඒවා ඓතිහාසික බුදුන් වහන්සේගේ කාලයටම අයත් විය හැකි බවත්.
* භූ-පුරාවිද්යාත්මක විශ්ලේෂණයෙන් (geo-archaeology) එම ස්ථානයේ ප්රමුඛ ශාක විශේෂය නුග ගස (Ficus religiosa — bodhi ගණයේ) බව හඳුනාගෙන ඇත.
* ආරාමික ප්රදේශයේ පෘෂ්ඨ පුරාවිද්යාව ක්රි.පූ. 3 වන සියවසට අයත් වුවත්, එයට යටින් තිබූ කණු සිදුරු (post holes) ක්රි.පූ. 6 වන සියවසට අයත් බවත්, එහිදී කැඩුණු විශාල දානපාත්රයක් හමු වූ බවත් හඳුනාගෙන ඇත එනම් එම ස්ථානයේ ජනාවාසයක් තිබී ඇත්තේ ඉතා ඈත අතීතයේ පටන් බවයි.
2. "ග්රාම කඳුර" (Village Mound) — ලුම්බිණියේ පැරණිතම කතාව
පොලිස් මුරපොළ ඉවත් කිරීමෙන් අනතුරුව එහි යටින් සිදුකළ කැනීම්වලින් හෙළිදරව් වූයේ ලුම්බිණියේ පැරණිතම භාගය ක්රි.පූ. 1300 දක්වා දිව යන බවයි. මෙය තහවුරු කරන්නේ ලුම්බිණිය හුදෙක් උයනක් නොව, කලාපයේ පැරණිතම ජනාවාසයන්ගෙන් එකක් වූ ජීවමාන ගම්මාන ප්රදේශයක් ලෙස පැවති බවයි.
3. හෙලිපෑඩ් ප්රදේශයේ අළුත් සොයාගැනීම — කුම්භකරු කර්මාන්තය
සුරක්ෂිත උයන (Sacred Garden) සහ ග්රාම කඳුර අතර පිහිටි වර්තමාන හෙලිපෑඩ් භූමිය තුළ, පිඟන් මැටි නිෂ්පාදනයට (ceramics manufacturing) සම්බන්ධ යටිතල පහසුකම් සොයාගෙන ඇති අතර, ඒවා ක්රි.පූ. 700–600–500 කාලපරිච්ඡේදයට අයත් බව හඳුනාගෙන ඇත. මෙයින් ලුම්බිණිය නිර්මාණශීලී කර්මාන්තයක මධ්යස්ථානයක් ලෙසද පැවති බව පෙනී යයි.
4. සම්පූර්ණ භූ-භෞතික සමීක්ෂණය සහ පුරාවිද්යා අවදානම් සිතියම
ලුම්බිණි උයන පුරාම සිදු කළ භූ-භෞතික සමීක්ෂණය (geophysics) සම්පූර්ණ කිරීමත් සමඟ, අනාගත යටිතල පහසුකම් හා ශාක සිටුවීම් සැලසුම් කිරීම සඳහා **නිශ්චිත පුරාවිද්යා අවදානම් සිතියමක්** (Archaeological Risk Map) සකස් කර ඇත. ස්ථානාධිකාරීන්ට හා බලධාරීන්ට අනාගතයේදී ඉදිකිරීම් හෝ ශාක සිටුවීම් සිදු කළ යුතු ස්ථාන තීරණය කිරීමට මෙය පදනම වේ.
5. තිලෞරාකෝට් — පුරාණ කපිලවස්තු නගරය
තිලෞරාකෝට් ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් JFIT ව්යාපෘතිය යටතේ අදියර තුනකින් සිදු කළ පර්යේෂණවලින් හෙළිදරව් වූයේ:
* භූ-භෞතික සමීක්ෂණයෙන් වර්ග ජාලාකාර (grid plan) නගර සැලැස්මක් සහ මධ්යයේ රාජකීය මන්දිර සංකීර්ණයක් තහවුරු විය. මෙහි භූගෝලීය පිහිටීම චීන වන්දනාකරුවන්ගේ සටහන්වල විස්තර සමඟ සමපාත වන අතර, එමගින් මෙය පුරාණ කපිලවස්තු නගරය බව තහවුරු කරයි.
* නැගෙනහිර හා දකුණු දිශාවලින් විස්තීරණ තදාසන්න ප්රදේශ (suburbs) හඳුනාගෙන ඇති අතර, එමගින් දකුණු ආසියාවේ වඩාත්ම හොඳින් සංරක්ෂණය වූ අභ්යන්තර ප්රදේශ රටාව (hinterland) අනාවරණය වේ.
* කාල පරිච්ඡේද අනුව: ක්රි.පූ. 8 වන සියවසේ යකඩ යුගයේ බංගංගා ගඟ ඉවුරේ හුදකලා ජනාවාස තුනක්; ක්රි.පූ. 6 වන සියවසේ මධ්යම ජනාවාසය වටා ලී වැටකඩකින් යුත් බලකොටුවක් ඉදිකර ඇති අතර, එහිදී දකුණින් ලෝහ නිෂ්පාදන ප්රදේශයක්ද හඳුනාගෙන ඇත.
* මෞර්ය හා සුංග යුගයේ (Mauryan/Sunga) මීටර් 100×100 රාජකීය මන්දිර සංකීර්ණයක් ඉදිකර ඇති අතර, එහිදී නොකැඩුණු කාසි හමු වීමෙන් එය ටැම්සල් මුද්රණාලයකට (mint) ආසන්නව පිහිටි බලයේ මධ්යස්ථානයක් වූ බව ඉඟි කරයි.
* දකුණු ආසියාවේ මුල්ම නාගරික යටිතල පහසුකම් (civic infrastructure) සොයාගෙන ඇති අතර, නැගෙනහිර ස්තූපය හොඳින් සංරක්ෂණය වී පවතී.
* කුෂාණ යුගයේ බලකොටු හා කුළුණු සහිත සංවර්ධන කටයුතු, එමෙන්ම අලුතින් සොයාගත් ස්තූප හා අර්ධවෘත්තාකාර දේවාලයක් (Apsidal Temple) වැඩිදුර පර්යේෂණ අවශ්ය තැනක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත මෙය බුදුන් වහන්සේගේ කාලයට සමීප යැයි ඉඟි කරයි.
-දෙවන කොටසෙන් හමුවෙමු -
