1. ජීවත් වූ කාලය (The Era)

ඩයිනෝසෝරයන් ජීවත් වූයේ මෙසසොයික යුගයේ (Mesozoic Era) ය. මෙම යුගය ප්‍රධාන කොටස් තුනකට බෙදේ:

• ට්‍රයැසික් (Triassic): ඩයිනෝසෝරයන්ගේ ආරම්භය.

• ජුරාසික් (Jurassic): ඔවුන්ගේ ස්වර්ණමය යුගය.

• ක්‍රිටේසීය (Cretaceous): වඩාත් දියුණු ඩයිනෝසෝරයන් බිහි වූ සහ ඔවුන් වඳ වී ගිය කාලය.

2. ප්‍රධාන වර්ග දෙක

සියලුම ඩයිනෝසෝරයන් ඔවුන්ගේ උකුල් ඇටයේ ව්‍යුහය අනුව ප්‍රධාන කාණ්ඩ දෙකකට බෙදා ඇත:

1. සොරිස්කියා (Saurischia): උරගයෙකුගේ වැනි උකුල් ඇටයක් ඇති සතුන් (උදා: T-Rex, Brachiosaurus).

2. ඔර්නිතිස්කියා (Ornithischia): පක්ෂියෙකුගේ වැනි උකුල් ඇටයක් ඇති සතුන් (උදා: Triceratops, Stegosaurus).

3. ආහාර රටාව

ඔවුන් ආහාර ගන්නා ආකාරය අනුව වර්ග තුනකි:

• ශාක භක්ෂක (Herbivores): ගස් කොළ ආහාරයට ගත් සතුන්. මොවුන් බොහෝ විට ඉතා විශාල ශරීර සහිත වූහ (උදා: Diplodocus).

• මාංශ භක්ෂක (Carnivores): අනෙක් සතුන් දඩයම් කළ සතුන්. මොවුන්ට තියුණු දත් සහ නියපොතු තිබුණි (උදා: Velociraptor).

• සර්ව භක්ෂක (Omnivores): ශාක සහ මස් යන දෙකම ආහාරයට ගත් සතුන්.

4. වඳ වී යාම (Extinction)

වසර මිලියන 66කට පමණ පෙර ඩයිනෝසෝරයන් මිහිමතින් තුරන් වී ගියේය. මෙයට ප්‍රධානතම හේතුව ලෙස විද්‍යාඥයන් විශ්වාස කරන්නේ විශාල ග්‍රහකයක් (Asteroid) පෘථිවියේ වැදීමයි. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ දේශගුණික විපර්යාස දරාගත නොහැකිව ඔවුන් වඳ වී ගිය අතර, ඉන් ඉතිරි වූයේ පක්ෂීන් බවට පරිණාමය වූ කුඩා ඩයිනෝසෝර විශේෂ පමණි.

ඔබ දැනගත යුතු සුවිශේෂී කරුණු

• විශාලත්වය: ලොව මෙතෙක් ජීවත් වූ විශාලතම ගොඩබිම සත්වයා වන්නේ Argentinosaurus වැනි සතුන්ය.

• බුද්ධිය: සමහර ඩයිනෝසෝරයන් (Troodon වැනි) ඉතා බුද්ධිමත් බව සොයාගෙන ඇත.

• පිහාටු: බොහෝ ඩයිනෝසෝරයන්ට (විශේෂයෙන් කුඩා මාංශ භක්ෂකයන්ට) පිහාටු තිබූ බව දැන් විද්‍යාත්මකව තහවුරු වී ඇත.

ජුරාසික් (Jurassic): ඔවුන්ගේ ස්වර්ණමය යුගය.

ජුරාසික් යුගය (වසර මිලියන 201 සිට 145 දක්වා) යනු සැබවින්ම ඩයිනෝසෝරයන්ගේ ස්වර්ණමය යුගයයි. මේ කාලයේදී පෘථිවියේ දේශගුණය උණුසුම් වූ අතර, තෙතමනය අධික වීම නිසා සශ්‍රීක වනාන්තර බිහි වුණා. මෙය ඩයිනෝසෝරයන්ගේ දැවැන්ත වර්ධනයට මග පෑදුවා.

ජුරාසික් යුගයේ විශේෂත්වය පෙන්වන කරුණු කිහිපයක් මෙන්න:

1. දැවැන්තයන්ගේ ආගමනය (The Rise of Giants)

මෙම යුගයේ වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ලක්ෂණය වූයේ සෝරොපොඩ් (Sauropods) නම් අතිවිශාල ගෙල සහිත ශාක භක්ෂකයන් බිහි වීමයි.

• Brachiosaurus: ඔවුන්ගේ උස නිසා උසම ගස්වල කොළ පවා ආහාරයට ගත හැකි වුණා.

• Diplodocus: ඉතා දිගු ශරීරයක් සහ කසයක් වැනි වලිගයක් හිමි සත්වයෙක්.

2. සුප්‍රසිද්ධ සත්වයන්

ජුරාසික් යුගය කී සැණින් අපට මතක් වන ජනප්‍රිය ඩයිනෝසෝරයන් කිහිපදෙනෙක් ඉන්නවා:

• Stegosaurus: පිටේ අස්ථි තහඩු සහ වලිගයේ කටු සහිත ශාක භක්ෂකයා.

• Allosaurus: මේ කාලයේ සිටි ප්‍රධානතම සහ දරුණුතම මාංශ භක්ෂකයා. (ජුරාසික් යුගයේ "රජු" ලෙස මොහුව හැඳින්විය හැකියි).

3. මහා මහාද්වීපය බෙදී යාම (Pangea Splitting)

ජුරාසික් යුගයේදී පැන්ජියාව (Pangea) නම් වූ එකම ගොඩබිම කොටස් වලට වෙන් වීමට පටන් ගත්තා. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස:

• සාගර මට්ටම ඉහළ ගියා.

• විවිධ ප්‍රදේශවල විවිධ විශේෂයන් පරිණාමය වීමට අවස්ථාව ලැබුණා.

• මුහුදේ Ichthyosaurs සහ Plesiosaurs වැනි උරගයන් රජ කළා.

4. පක්ෂීන්ගේ සම්භවය

මුල්ම පක්ෂියා ලෙස සැලකෙන Archaeopteryx ජීවත් වූයේ ජුරාසික් යුගයේ අග භාගයේදීයි. මොවුන් ඩයිනෝසෝරයන් සහ පක්ෂීන් අතර සබැඳිය පෙන්වන සත්ත්වයෙක්.

කුඩා නිවැරදි කිරීමක්: අපි කවුරුත් ආස කරන T-Rex සහ Triceratops ඇත්තටම ජීවත් වුණේ ජුරාසික් යුගයේ නෙවෙයි, ඊට පස්සේ ආපු ක්‍රිටේසීය (Cretaceous) යුගයේදීයි. නමුත් "Jurassic Park" චිත්‍රපට නිසා ඔවුන් සියල්ල ජුරාසික් යැයි බොහෝ දෙනා සිතනවා.