ප්රජාපුරාවිද්යාව සහ ශ්රී ලංකාවේ නෛතික පසුබිම -දෙවෙනි කොටස
5. UNESCO 1972 World Heritage Convention
1972 World Heritage Convention ශ්රී ලංකාව 1980 දී අනුමත කළ ජාත්යන්තර සම්මුතියකි.
මෙම සම්මුතිය 2003 ICH Convention මෙන් ප්රජාවගේ “widest possible participation” යන වචනවලින් සෘජු සහභාගීත්ව වගකීමක් නියම නොකරයි. එහෙත් ලෝක උරුම ස්ථාන කළමනාකරණය, සංරක්ෂණය සහ ඉදිරි පරම්පරාවන් වෙත පැවරීම සම්බන්ධයෙන් රාජ්ය වගකීම් ස්ථාපිත කරයි.ඒ අනුව, World Heritage Convention එක ප්රජාපුරාවිද්යාව සඳහා සෘජු නෛතික පදනමක් ලෙස නොව, උරුම කළමනාකරණය සඳහා පුළුල් ජාත්යන්තර රාමුවක් ලෙස සලකා බැලීම වඩාත් නිවැරදිය.
6. ICOMOS සහ Burra Charter
ප්රජා සහභාගීත්වය සම්බන්ධයෙන් Australia ICOMOS Burra Charter 2013 විශේෂයෙන් වැදගත් මාර්ගෝපදේශයකි.එහි Article 12 – Participation මගින්, ස්ථානයකට වැදගත් සම්බන්ධතා හා අර්ථ ඇති පුද්ගලයන් හෝ එම ස්ථානයට සමාජීය, ආධ්යාත්මික හෝ වෙනත් සංස්කෘතික වගකීම් ඇති පුද්ගලයන්ගේ සහභාගීත්වය සඳහා සංරක්ෂණය, අර්ථකථනය සහ කළමනාකරණ ක්රියාවලිය අවස්ථාව සලසා දිය යුතු බව සඳහන් කරයි.මෙය ප්රජාපුරාවිද්යාවේ මූලික සංකල්ප සමඟ ඉතා සමීප වේ. එහෙත් Burra Charter එක ශ්රී ලංකාවේ නීතියක් හෝ නීතිමය වශයෙන් බැඳී පවතින ජාත්යන්තර සම්මුතියක් නොවේ. එය සංස්කෘතික ස්ථාන කළමනාකරණය සඳහා වන best-practice framework එකකි. Australia ICOMOS විසින්ද එය cultural heritage management සඳහා best-practice standard එකක් ලෙස හඳුන්වා දෙයි.
7. ශ්රී ලංකාවේ ප්රධාන නෛතික හිඩැස
ඉහත රාමු එකට සලකා බැලූ විට ශ්රී ලංකාවේ ප්රධාන ගැටලුව වන්නේ “ප්රජා සහභාගීත්වය නොමැති වීම” පමණක් නොව, එය සඳහා පැහැදිලි නෛතික යාන්ත්රණයක් නොමැති වීමයි.
වර්තමාන පුරාවිද්යා නීති මගින් ප්රධාන වශයෙන්:
- පුරාවස්තු ආරක්ෂා කිරීම,
- පුරාවිද්යාත්මක ස්ථාන ප්රකාශ කිරීම,
- කැණීම් හා ගවේෂණ පාලනය,
- සංවර්ධන ව්යාපෘතිවල පුරාවිද්යාත්මක බලපෑම් පාලනය,
- නීති උල්ලංඝනය කිරීම සඳහා දඬුවම්
වැනි කරුණු කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි.
එහෙත්,
- ප්රාදේශීය ප්රජාවගේ අදහස් ලබාගැනීම,
- ප්රජා දැනුම පුරාවිද්යා පර්යේෂණයට ඇතුළත් කිරීම,
- ප්රජා උපදේශන ක්රියාවලිය,
- උරුම ස්ථානයක් පිළිබඳ තීරණ ගැනීමේදී ප්රජා නියෝජනය,
- ප්රජා සහභාගීත්වය සඳහා informed consent,
- ප්රජා-රාජ්ය හවුල් කළමනාකරණය
වැනි කරුණු සඳහා වෙනම පැහැදිලි නෛතික ක්රමවේදයක් නොපෙනේ.ශ්රී ලංකාවේ ජාතික විගණන කාර්යාලයද 1940 ආඥා පනත හා 1998 සංශෝධන පනත සම්බන්ධයෙන් පුරාවිද්යාත්මක උරුමය නිසි ලෙස කළමනාකරණය කිරීම සඳහා නීතිමය විධිවිධාන ප්රමාණවත් නොවන බව පෙන්වා දී තිබේ.
8. ප්රජාපුරාවිද්යාව සඳහා යෝජිත නෛතික ප්රවේශය - ශ්රී ලංකාවේ ප්රජාපුරාවිද්යාව වඩාත් ශක්තිමත් කිරීම සඳහා අනාගත නෛතික හා ප්රතිපත්තිමය සංවර්ධනයේදී පහත කරුණු සලකා බැලිය හැකිය.
8.1 ප්රජා උපදේශනය - පුරාවිද්යාත්මක ස්ථානයක් පිළිබඳ විශාල සංරක්ෂණ, සංවර්ධන හෝ අර්ථකථන ව්යාපෘති ආරම්භ කිරීමට පෙර අදාළ ප්රජාව සමඟ සාකච්ඡා කිරීම.
8.2 ප්රජා දැනුම ලේඛනගත කිරීම - වාචික ඉතිහාසය, ජනප්රවාද, පාරම්පරික ස්ථාන භාවිතය සහ දේශීය දැනුම පුරාවිද්යාත්මක පර්යේෂණයේ අතිරේක මූලාශ්ර ලෙස භාවිත කිරීම.
8.3 ප්රජා නියෝජනය - ප්රධාන උරුම ස්ථාන සඳහා කළමනාකරණ කමිටු හෝ උපදේශක මණ්ඩලවලට ප්රාදේශීය ප්රජා නියෝජිතයන් ඇතුළත් කිරීම.
8.4 ප්රජා-පාදක ඩිජිටල් දත්ත පද්ධති - ප්රජාවට තම ප්රදේශයේ ඓතිහාසික හා පුරාවිද්යාත්මක ස්ථාන හඳුනාගැනීමට, තොරතුරු ඉදිරිපත් කිරීමට සහ ඡායාරූප/වාචික ඉතිහාස වැනි දත්ත ලබාදීමට අවස්ථාව ලබාදීම.
8.5 දත්ත සම්බන්ධ වගකීම - ප්රජාව විසින් ලබාදෙන තොරතුරු විද්යාත්මකව සත්යාපනය කිරීමත්, ප්රජා මූලාශ්රයේ හිමිකම සහ සංස්කෘතික සංවේදීතාව ආරක්ෂා කිරීමත් අවශ්ය වේ.
9. නිගමනය
ශ්රී ලංකාවේ ප්රජාපුරාවිද්යාවේ නෛතික තත්ත්වය සරලව “ප්රජා සහභාගීත්වය නීතියෙන් තහනම් හෝ නොමැත ලෙස විස්තර කිරීම නිවැරදි නොවේ. වඩා නිවැරදිව කිවහොත්, ප්රජා සහභාගීත්වය සඳහා පැහැදිලි, ස්වාධීන සහ සම්පූර්ණ නෛතික රාමුවක් තවමත් වර්ධනය වී නොමැත.1940 පුරාවස්තු ආඥා පනත සහ 1998 සංශෝධනය මගින් රාජ්යය කේන්ද්ර කරගත් පුරාවිද්යාත්මක උරුම ආරක්ෂණ රාමුවක් ස්ථාපිත කර ඇති අතර, Archaeological Impact Assessment වැනි ක්රමවේද මගින් නවීන සංවර්ධන ක්රියාකාරකම් සමඟ ඇතිවන බලපෑම් පාලනය කරයි.අනෙක් අතට, 2003 UNESCO ICH Convention, විශේෂයෙන් එහි 15 වන වගන්තිය, උරුමය නිර්මාණය කරන, පවත්වාගෙන යන සහ සම්ප්රේෂණය කරන ප්රජාවන්ගේ පුළුල් සහභාගීත්වය සහ කළමනාකරණයේ සක්රීය භූමිකාව පිළිගනී. ශ්රී ලංකාව එම සම්මුතිය 2008 දී අනුමත කර ඇති අතර, UNESCO විසින් ශ්රී ලංකාවේ community-based inventorying වැනි ක්රමවේද වර්ධනය කිරීමද ප්රවර්ධනය කර ඇත.එබැවින් ශ්රී ලංකාවේ ඉදිරි පුරාවිද්යා ප්රතිපත්තිය “රාජ්යය විසින් උරුමය ආරක්ෂා කිරීම” යන ආකෘතියෙන් පමණක් නොව, රාජ්යය + පුරාවිද්යාඥයන් + ප්රාදේශීය ප්රජාව + උරුම භාවිතාකරුවන් යන හවුල් කළමනාකරණ ආකෘතියක් දෙසට වර්ධනය කිරීම වැදගත් වේ.අවසානයේ, ප්රජාපුරාවිද්යාවේ අරමුණ පුරාවිද්යා දෙපාර්තමේන්තුවේ වගකීම් ප්රජාවට පැවරීම නොව, උරුමය පිළිබඳ විද්යාත්මක දැනුම සහ ප්රජා දැනුම එකිනෙකට සම්බන්ධ කරමින් වඩාත් සහභාගී, වගකීම් සහිත හා තිරසාර උරුම කළමනාකරණ පද්ධතියක් ගොඩනැගීමයි.
-------
සටහන: මෙහිදී 2003 ICH Convention එක පුරාවිද්යාත්මක ස්ථාන සඳහා සෘජු ප්රජා පුරාවිද්යා නීතියක් ලෙස නොව, ප්රජා-කේන්ද්රීය උරුම කළමනාකරණයට ජාත්යන්තර ප්රතිපත්තිමය/නෛතික පසුබිමක් සපයන උපකරණයක් ලෙස සලකා ඇත.
