නවාගල ස්ථූපය — කලා ඔය නිම්නයේ සැඟවුණු පුරාවිද්‍යාත්මක උරුමයක්


හැඳින්වීම

අනුරාධපුර නගරය හා එහි මූලික ස්මාරක සමූහය පිළිබඳව බොහෝ දේ ලේඛනගත වී ඇතත්, එම නගරයට ආසන්න ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල, විශේෂයෙන් වැව් හා වෙල් යායවලින් වට වූ ප්‍රාන්තවල, තවමත් විධිමත් ලෙස අධ්‍යයනය නොකළ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන රැසක් පවතී. අනුරාධපුර දිස්ත්‍රික්කයේ එප්පාවල ප්‍රදේශයේ, කටියාව යාය 1 ගම්මානයේ පිහිටි නවාගල ස්ථූපය එවැනි එක් ස්ථානයකි. කලා ඔය නිම්නය ආශ්‍රිතව පිහිටි මෙම ස්ථානය, එහි විශාලත්වය සහ එහි වටා විසිර ඇති අනෙකුත් නටබුන් නිසා අතීතයේ එම ප්‍රදේශයේ පැවති ආගමික/සංස්කෘතික ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ වැදගත් සාක්ෂි සපයයි.

ස්ථානය හඳුනාගැනීමේ ඉතිහාසය

නවාගල ස්ථානය පිළිබඳ මුල්ම නිල සඳහන් දක්නට ලැබෙන්නේ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ පරිපාලන වාර්තාවල ය. 1960 සහ 1968 වර්ෂවල පළ වූ එම වාර්තාවල, පැරණි ස්ථූප මළුව දක්වාම වී වගාව පැතිර තිබූ බවත්, වගා කටයුතු හා වෙනත් ඉදිකිරීම් හේතුවෙන් එහි තිබූ අනෙකුත් නටබුන් විනාශ වී ගොස් ඇති බවත් සඳහන් වේ. 1895 වර්ෂයේ පුරාවිද්‍යා පාලන වාර්තාව සම්පාදනය කළ එච්.සී.පී. බෙල් මහතාට මෙම ස්ථානය හමු වී නොතිබූ බව එම වාර්තාවේ එය ගැන කිසිදු සඳහනක් නොමැති වීමෙන් පැහැදිලි වේ.

සංස්කෘතික අමාත්‍යාංශය විසින් 1972 වර්ෂයේ ප්‍රකාශයට පත් කළ පැරණි ස්ථාන නාමාවලියේ ද 'නවාගල' නමින් මෙම ස්ථානය ලේඛනගත කර ඇති අතර, එහි ජරාවාස වූ (හැඩනැති, කැලෑබද වූ) පැරණි දාගැබක් ඇති බව සඳහන් වේ. කෙසේ වුවත් 1970 ගණන්වල දක්වා මෙය නිල ලේඛනයක් ලෙස පැවතුණද, ස්ථානය පුළුල්ව හඳුනාගැනුනේ 2005 වර්ෂයේ දී ය. පැරණි අඟලේ මිනුම් ක්‍රමයේ පැරණි සිතියම්වල දැක්වෙන තොරතුරු ඇසුරින් එප්පාවල ප්‍රදේශයේ පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන සොයමින් සිටි පර්යේෂක කණ්ඩායමකට එවිට කටියාව යාය 1 ගම්මානයේ වෙල් යායකින් වටවූ මීටර් 15 පමණ උස ස්ථූප ගොඩැල්ලක් හමු විය.

ස්ථානයේ භෞතික තත්ත්වය සහ හමු වූ පුරාවස්තු

ස්ථූප ගොඩැල්ලට අමතරව, විසිවන සියවසේ ආරම්භ කරන ලද 'නාවාගල පුරාණ රජමහා විහාරය' නමින් හැඳින්වෙන පසුකාලීන විහාරස්ථානයක් ද එම භූමියේ පිහිටා තිබිණි. විහාර භූමිය පුරා විසිර තිබූ පුරාවස්තු අතර පහත සඳහන් දෑ හඳුනාගෙන ඇත:

- කැටයම් කළ පාදම් ගල් සහ මුරගල් (එකක සිංහ රූපයක් සහ අනෙකෙහි නාග රුවක් සහිත)
- සිංහ හා ඇත් රූප වල විනාශ වූ කොටස්
- ගල් කණුවක තිබූ, දැඩි ලෙස ගෙවී ගිය සෙල්ලිපියක්
- විනාශ කරන ලද හිටි (බුද්ධ) පිළිමයක කොටස් කිහිපයක්
- පැරණි ගඩොල් සහ නටබුන් අතර හමු වූ මැටි හා අගස්ති පබළු

මෙම සොයාගැනීම් 2006 වර්ෂයේ 'ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා සංහිතා' ලිපි සංග්‍රහයේ දෙවන වෙළුමට ධනේෂ් විසුම්පෙරුම සහ පිරිස විසින් "එප්පාවල ප්‍රදේශයේ අප්‍රකට පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන" නමින් ඉදිරිපත් කළ ලිපියෙන් විධිමත් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.

කැණීම, කාල නිර්ණය සහ ස්ථූපයේ ඉදිකිරීම් ඉතිහාසය

පසුකාලීනව මෙම ස්ථූපය කැණීමට ලක් කර සංරක්ෂණය කරන ලදී. කැණීමෙන් අනාවරණය වූ ගඩොල් බැම්ම මගින් පෙනී යන්නේ, වර්තමානයේ දක්නට ලැබෙන විශාල ස්ථූප ව්‍යුහයට පෙර, එයට වඩා කුඩා මුල් අවධියක ස්ථූපයක් එහි පැවති බවත්, පසුකාලීනව එය විශාල කරමින් නැවත ඉදිකර ඇති බවත් ය. ගඩොල් විශ්ලේෂණය ඇසුරෙන් ලබාගත් ලුමිනසන්ස් (luminescence) කාල නිර්ණයක් අනුව, ස්ථානයේ ඉදිකිරීම් ක්‍රි.ව. 200 සිට 900 දක්වා කාලපරාසයකට අයත් වේ. මෙම ක්‍රමවේදය අනුරාධපුර අවට ප්‍රාන්තයේ ගඩොල් ස්ථූප කිහිපයක් සම්බන්ධයෙන් Ian K. Bailiff ප්‍රමුඛ පර්යේෂක කණ්ඩායම විසින් Antiquity සඟරාවේ (2013 මාර්තු කලාපය) ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අධ්‍යයනයේ දී යොදාගෙන ඇත.

මාධ්‍ය තුළ ව්‍යාප්ත වූ අසත්‍ය ප්‍රවෘත්තිය

නවාගල ස්ථානය පිළිබඳව මීට පෙර සඳහන් කළ පරිදි විධිමත් වාර්තා පළ වී තිබුණද, 2009 ජූලි මාසයේ ලංකාදීප පුවත්පතට වාර්තාවක් සැපයූ පුද්ගලයෙකු විසින් එප්පාවල ප්‍රදේශයේ 'අලුතින් සොයාගත්' විශාල දාගැබක් ලෙස මෙය හඳුන්වා, ස්ථූපය මුදුනට නැගී සිටින විට අනුරාධපුරයේ මහා ස්ථූප පවා දිස්වන බවත්, පෙර කලක අනුරාධපුරයට යාමට නොහැකි වූ ප්‍රදේශයේ ජනතාව මෙම ස්ථූප මුදුනේ සිට එම ස්ථූප වන්දනා කළ බවත් සඳහන් කරමින් ජනප්‍රවාදමය කථාවක් ගොඩනඟා තිබිණි. මෙම ප්‍රකාශයන්ට කිසිදු පුරාවිද්‍යාත්මක හෝ ලිඛිත සාධකයක් හෝ පදනමක් නොමැති අතර, ස්ථානය දැනටමත් 1972 සිටම නිල ලේඛනවල සඳහන් වී තිබූ බැවින් එය 'අලුතින් සොයාගැනීමක්' යැයි කීම ද මුල් සිටම මුසාවකි.

වර්තමාන තත්ත්වය

අන්තර්ජාලයේ ප්‍රකාශිත තොරතුරු අනුව, නවාගල ස්ථූපය දැනට නැවත බෞද්ධ බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානයට ලක් වන අයුරින් ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇත. ස්ථානයට අනුයුක්තව 'නාවාගල පුරාණ රජමහා විහාරය' ලෙස හැඳින්වෙන පවතින විහාරස්ථානයක්ද ක්‍රියාත්මක වේ.