පුරාවිද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් සඳහා භාවිත වන තාක්ෂණයන්

පුරාවිද්‍යාව අද වන විට සාම්ප්‍රදායික කැණීම් ක්‍රමවලට පමණක් සීමා වූ විෂයක් නොවේ. භූගත ව්‍යුහ හඳුනාගැනීම, පුරාවස්තු කාල නිර්ණය, පුරාණ ජනගහන පිළිබඳ තොරතුරු ලබාගැනීම සහ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන ඩිජිටල් ලෙස සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා නවීන විද්‍යාත්මක හා තාක්ෂණික ක්‍රම රැසක් අද භාවිත වේ.
එහෙත් නවීන තාක්ෂණයන් පැරණි පුරාවිද්‍යාත්මක ක්‍රම සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රතිස්ථාපනය කර නැත. බොහෝ අවස්ථාවලදී සාම්ප්‍රදායික කැණීම්, ස්ථර විශ්ලේෂණය සහ පුරාවස්තු අධ්‍යයනය සමඟ නවීන තාක්ෂණයන් ඒකාබද්ධව භාවිත කිරීමෙන් වඩාත් විශ්වාසදායක ප්‍රතිඵල ලබාගත හැකිය.

අතීතයේ සහ සාම්ප්‍රදායිකව භාවිත වූ ක්‍රම

1. හස්ත කැණීම් (Manual Excavation)

පුරාවිද්‍යාවේ මූලිකම ක්‍රමයක් වන්නේ පාලනය කළ හස්ත කැණීමයි. Trowel, shovel, pick සහ brush වැනි මෙවලම් භාවිතයෙන් පස ස්ථරයෙන් ස්ථරය ඉවත් කර පුරාවස්තු, ගොඩනැගිලි අවශේෂ සහ අනෙකුත් සාක්ෂි සොයාගනී.මෙය අදත් පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්වල අත්‍යවශ්‍ය ක්‍රමයකි. විශේෂයෙන් පුරාවස්තුවක් හමුවූ ස්ථානය, එහි ගැඹුර සහ අවට ඇති අනෙකුත් සාක්ෂි නිවැරදිව සටහන් කිරීම සඳහා පාලිත කැණීම් ඉතා වැදගත් වේ.

2. ස්ට්‍රැටිග්‍රැෆි (Stratigraphy)

භූමියේ ඇති පස් හා මානව ක්‍රියාකාරකම්වලින් සෑදුණු විවිධ ස්තර අධ්‍යයනය කිරීම ස්ට්‍රැටිග්‍රැෆි ලෙස හැඳින්වේ.සාමාන්‍යයෙන් අඛණ්ඩව හා නොකැළඹුණු ස්තර පද්ධතියක පහළ ස්තර ඉහළ ස්තරවලට වඩා පැරණි විය හැකි නමුත්, පස් කැළඹීම්, පසුව සිදු වූ ඉදිකිරීම්, ගංවතුර සහ වෙනත් ස්වාභාවික හෝ මානව ක්‍රියාකාරකම් නිසා මෙම සම්බන්ධතාවය සෑම අවස්ථාවකම සරලව යෙදිය නොහැක.
එබැවින් stratigraphy මගින් ප්‍රධාන වශයෙන් සාපේක්ෂ කාල අනුපිළිවෙළ තීරණය කිරීමට උපකාරී වේ.

3. ටයිපොලොජි (Typology)

මැටි භාණ්ඩ, කාසි, ආයුධ, ආභරණ සහ වෙනත් පුරාවස්තු ඒවායේ හැඩය, ප්‍රමාණය, නිෂ්පාදන තාක්ෂණය සහ අලංකරණ රටා අනුව වර්ගීකරණය කිරීම ටයිපොලොජි ලෙස හැඳින්වේ.එක් ස්ථානයකින් හමුවූ වස්තුවක් වෙනත් ස්ථානවලින් හමුවූ දින නියම කළ වස්තූන් සමඟ සංසන්දනය කිරීමෙන් එහි ආසන්න කාල පරාසය හඳුනාගැනීමට උපකාරී වේ.

4. ලිඛිත හා සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර

පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි සමඟ ඓතිහාසික ග්‍රන්ථ, සෙල් ලිපි, තඹ පත්, රාජකීය ලේඛන සහ වෙනත් ලිඛිත මූලාශ්‍ර භාවිත කිරීම දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ සිදුකර ඇත.
ශ්‍රී ලංකාවේදී මහාවංශය, චූලවංශය වැනි වංශකථා මෙන්ම සෙල් ලිපිද පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි අර්ථකථනය කිරීමට වැදගත් වේ.කෙසේ වෙතත් සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර පමණක් පදනම් කරගෙන පුරාවිද්‍යාත්මක නිගමනවලට පැමිණීම වෙනුවට ඒවා භෞතික සාක්ෂි සමඟ සංසන්දනය කිරීම වඩාත් සුදුසුය.

5. ගුවන් ඡායාරූපකරණය (Aerial Photography)

භූමිය ඉහළින් ඡායාරූපගත කිරීම මගින් සාමාන්‍ය මට්ටමේ සිට පහසුවෙන් හඳුනාගත නොහැකි භූමි රටා, පැරණි මාර්ග, පවුරු, ගොඩනැගිලි අවශේෂ සහ වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක ලක්ෂණ හඳුනාගැනීමට හැකිය.
20 වන සියවසේදී ගුවන් ඡායාරූපකරණය පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ සඳහා වඩාත් ක්‍රමානුකූලව භාවිත වීමත් සමඟ archaeological landscape අධ්‍යයනයේ නව අවස්ථා විවෘත විය.

------
නවීන පුරාවිද්‍යාත්මක තාක්ෂණයන්

1. LiDAR

Light Detection and Ranging

LiDAR යනු ලේසර් ස්පන්දන භාවිතයෙන් භූමියේ උස හා හැඩය පිළිබඳ ඉතා සවිස්තරාත්මක දත්ත ලබාගන්නා remote-sensing තාක්ෂණයකි.
විශේෂයෙන් වනාන්තර හා ඝන වෘක්ෂ ආවරණයක් ඇති ප්‍රදේශවල, ගස් අතරින් ලැබෙන දත්ත භාවිතයෙන් භූමියේ සැඟවී ඇති පැරණි මාර්ග, පවුරු, ගොඩැලි, ගොඩනැගිලි සැලසුම් සහ අනෙකුත් භූමි ලක්ෂණ හඳුනාගැනීමට මෙය උපකාරී වේ.ඒ නිසා වනාන්තරයෙන් වැසී ඇති විශාල පුරාවිද්‍යාත්මක භූමි ප්‍රදේශ සිතියම්ගත කිරීමේදී LiDAR ඉතා වැදගත් මෙවලමකි.

2. Ground Penetrating Radar (GPR)

GPR මගින් රේඩියෝ තරංග භූමිය තුළට යවා, භූගත ද්‍රව්‍ය හා ව්‍යුහ අතර ඇති විද්‍යුත් ගුණාංගවල වෙනස්කම් හඳුනාගනී.මෙමගින් බිත්ති, පදනම්, මාර්ග, සොහොන්, හිස් අවකාශ සහ වෙනත් භූගත ව්‍යුහවලට සම්බන්ධ විය හැකි anomalies හඳුනාගැනීමට හැකිය.එහි විශේෂත්වය වන්නේ විශාල ප්‍රදේශයක් සම්පූර්ණයෙන් කැණීමට පෙර භූගත ව්‍යුහ පිළිබඳ මූලික අවබෝධයක් ලබාගැනීමට හැකි වීමයි.කෙසේ වෙතත් GPR ප්‍රතිඵල අවසාන සාක්ෂියක් ලෙස නොසලකා, අවශ්‍ය අවස්ථාවලදී කැණීම් සහ වෙනත් පරීක්ෂණ මගින් තහවුරු කළ යුතුය.

3. චන්ද්‍රිකා ඡායාරූප හා Remote Sensing

Satellite imagery සහ අනෙකුත් remote-sensing දත්ත භාවිතයෙන් විශාල භූමි ප්‍රදේශ පරීක්ෂා කළ හැකිය.ශාක වර්ධනයේ වෙනස්කම්, පසෙහි වර්ණ වෙනස්කම්, තෙතමනය සහ භූමි ආකෘති වැනි ලක්ෂණ මගින් පොළොව යට හෝ මතුපිටට ආසන්නව ඇති පැරණි ව්‍යුහ පිළිබඳ ඉඟි ලබාගත හැක.Multispectral සහ hyperspectral imagery වැනි ක්‍රම මගින් මිනිස් ඇසට නොපෙනෙන වර්ණාවලි වෙනස්කම් ද විශ්ලේෂණය කළ හැක.

4. විද්‍යාත්මක දින නිර්ණය කිරීමේ ක්‍රම

පුරාවස්තුවක් හෝ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්තරයක් කුමන කාලයකට අයත්ද යන්න තීරණය කිරීමට විවිධ විද්‍යාත්මක dating techniques භාවිත කරයි.

Radiocarbon Dating (C-14) - කාබනික ද්‍රව්‍යවල ඇති Carbon-14 ප්‍රමාණය විශ්ලේෂණය කර ඒවායේ වයස ආසන්න වශයෙන් තීරණය කිරීමට භාවිත කරයි.උදාහරණ ලෙස charcoal, අස්ථි සහ වෙනත් සුදුසු කාබනික ද්‍රව්‍ය භාවිත කළ හැක.

Thermoluminescence (TL)- උණු කළ හෝ පිළිස්සූ ද්‍රව්‍ය, විශේෂයෙන් ඇතැම් මැටි පුරාවස්තු, අවසන් වරට උණු වූ කාලය පිළිබඳ තොරතුරු ලබාගැනීමට TL dating භාවිත කළ හැක.

Optically Stimulated Luminescence (OSL)- පසෙහි හෝ අවසාදිතවල ඛනිජ අවසන් වරට ආලෝකයට නිරාවරණය වූ කාලය තක්සේරු කිරීමට OSL භාවිත කළ හැක.

Dendrochronology - ගස්වල වාර්ෂික වර්ධන වළලු අධ්‍යයනය කර ඒවායේ වයස සහ ඇතැම් අවස්ථාවලදී දැව භාවිත කළ කාලය පිළිබඳ තොරතුරු ලබාගැනීමේ ක්‍රමයකි.මෙම ක්‍රමය සුදුසු දැව සාම්පල සහ ප්‍රමාණවත් වළලු වාර්තාවක් පවතින අවස්ථාවලදී වඩාත් ප්‍රයෝජනවත් වේ.

5. 3D Laser Scanning සහ Photogrammetry

3D laser scanning මගින් ස්මාරක, ගොඩනැගිලි, ගල් කැටයම් සහ වෙනත් ව්‍යුහවල ත්‍රිමාන දත්ත ලබාගත හැක.Photogrammetry මගින් විවිධ කෝණවලින් ලබාගත් ඡායාරූප එකට සම්බන්ධ කර 3D model නිර්මාණය කළ හැක.මෙම තාක්ෂණයන් මගින් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානවල වර්තමාන තත්ත්වය ඩිජිටල් ආකාරයෙන් සටහන් කර තබාගැනීමටත්, අනාගතයේ සංරක්ෂණ කටයුතු සඳහා භාවිත කළ හැකි documentation එකක් නිර්මාණය කිරීමටත් හැකිය.

6. Drone / UAV Technology

Drone හෝ Unmanned Aerial Vehicle (UAV) මගින් කෙටි කාලයක් තුළ විශාල භූමි ප්‍රදේශයක ඉහළ විභේදන ඡායාරූප ලබාගත හැක.එම ඡායාරූප එකතු කර orthophoto, digital elevation model සහ 3D model වැනි දත්ත නිර්මාණය කළ හැක.මෙය පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන සිතියම්ගත කිරීම, කැණීම් ප්‍රදේශ ලේඛනගත කිරීම සහ කාලයත් සමඟ සිදුවන වෙනස්කම් නිරීක්ෂණය කිරීම සඳහා ප්‍රයෝජනවත් වේ.

7. DNA සහ Ancient DNA (DNA) විශ්ලේෂණය

පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානවලින් හමුවන මිනිස් හෝ සත්ව අස්ථි හා දත් වැනි සුදුසු සාම්පලවලින් DNA ලබාගැනීමට හැකි අවස්ථාවලදී, පැරණි ජනගහන පිළිබඳ ජානමය තොරතුරු අධ්‍යයනය කළ හැක.Ancient DNA පර්යේෂණ මගින් ජනගහන අතර ජානමය සම්බන්ධතා, ජනගහන චලනය සහ ඇතැම් අවස්ථාවලදී පුරාණ ජනගහන ඉතිහාසය පිළිබඳ සාක්ෂි ලබාගත හැක.කෙසේ වෙතත් DNA සාක්ෂිද අනෙකුත් පුරාවිද්‍යාත්මක හා මානව විද්‍යාත්මක සාක්ෂි සමඟ සම්බන්ධ කර අර්ථකථනය කළ යුතුය.

8. GIS

Geographic Information Systems

GIS මගින් පුරාවිද්‍යාත්මක තොරතුරු භූගෝලීය ස්ථානය සමඟ සම්බන්ධ කර විශ්ලේෂණය කළ හැක.

උදාහරණ ලෙස,

* පැරණි සිතියම්
* නවීන සිතියම්
* භූමි උස
* ජල මාර්ග
* පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන
* කැණීම් ස්ථාන
* සොයාගත් පුරාවස්තු
* මාර්ග හා ජනාවාස වැනි දත්ත විවිධ layers ලෙස එකට ගෙන ඒවා අතර සම්බන්ධතා අධ්‍යයනය කළ හැක.ඒ නිසා විශාල පුරාවිද්‍යාත්මක භූමි ප්‍රදේශයක spatial patterns හඳුනාගැනීමට GIS ඉතා වැදගත් වේ.

9. Isotope Analysis

මිනිස් හා සත්ව අස්ථි, දත් සහ ඇතැම් පුරාවිද්‍යාත්මක සාම්පලවල ඇති සමස්ථානික (isotope) අනුපාත විශ්ලේෂණය කිරීමෙන් අතීත ජනතාව පිළිබඳ විවිධ තොරතුරු ලබාගත හැක.
උදාහරණ ලෙස,

* ආහාර රටා,
* ජීවන පරිසරය,
* භූගෝලීය සංචලනය,
* පුද්ගලයන්ගේ ළමා කාලයේ පාරිසරික පසුබිම,
* ඇතැම් ද්‍රව්‍යවල මූලාශ්‍රය වැනි කරුණු පිළිබඳ සාක්ෂි ලබාගත හැක.

නමුත් isotope results සාමාන්‍යයෙන් එක් සාක්ෂියක් ලෙස පමණක් භාවිත කරන අතර, ඒවා වෙනත් පුරාවිද්‍යාත්මක හා විද්‍යාත්මක දත්ත සමඟ සම්බන්ධ කර අර්ථකථනය කිරීම වැදගත් වේ.

---
නවීන පුරාවිද්‍යාවේ විශේෂත්වය

අද පුරාවිද්‍යාවේ වැදගත් වෙනස වන්නේ එක් තාක්ෂණයක් මත පමණක් රඳා නොසිට, විවිධ ක්‍රමවලින් ලැබෙන සාක්ෂි එකට සම්බන්ධ කිරීමයි.
උදාහරණයක් ලෙස,

LiDAR → භූමි ලක්ෂණ හඳුනාගැනීම

GPR → භූගත ව්‍යුහ පිළිබඳ ඉඟි ලබාගැනීම

GIS → දත්ත ස්ථානගත කර සම්බන්ධතා විශ්ලේෂණය කිරීම

කැණීම් → සැබෑ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්තර හා ව්‍යුහ පරීක්ෂා කිරීම

Dating → කාල පරාසය තක්සේරු කිරීම

DNA / Isotope Analysis → මිනිසුන්, සතුන් හා පරිසරය පිළිබඳ තොරතුරු ලබාගැනීම

යන ආකාරයෙන් එකිනෙකට වෙනස් සාක්ෂි ඒකාබද්ධ කළ හැක.
ඒ අනුව නවීන පුරාවිද්‍යාව යනු “පරණ දේ හෑරීම” පමණක් නොව, භූ විද්‍යාව, ජීව විද්‍යාව, රසායන විද්‍යාව, භූගෝල විද්‍යාව, ඉංජිනේරු තාක්ෂණය සහ ඩිජිටල් තාක්ෂණය එකට යොදාගෙන අතීතය විද්‍යාත්මකව නැවත ගොඩනැගීමේ ක්‍රියාවලියකි.