ශ්රී ලංකාවේ පුරාවිද්යාත්මක උරුමය: බෞද්ධ විහාරස්ථානවල සංරක්ෂණය හා ආරක්ෂාව සම්බන්ධයෙන් පවතින සමහර වැදගත් ප්රවණතා - දෙවෙනි කොටස
මායිම් අයිතිවාසිකම්
මහසෙන් රජු (ක්රි.ව. 274-301) මහායාන දහම වැළඳගැනීම හා එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ඇතිවූ ආගමික භේදයන් මහාවිහාර භික්ෂු සංකීර්ණයට දැඩි හානියක් සිදු කළ බව පුළුල් ලෙස පිළිගැනේ (Bandaranayake, 1974; Basnayake, 1988; Coningham, 1999; Dias, 2001). ලෝහපාසාදයේ ද්රව්ය අභයගිරි විහාරයේ පාසාදයක් ඉදිකිරීම සඳහා ගෙන යාමට ඉඩ ඇති නමුත්, රජවරුන් අතරින් කෙනෙකු වූ මේඝවර්ණ (ක්රි.ව. 301-328) එයට විරෝධය පළ කරමින් එම සැලැස්ම ප්රතික්ෂේප කළේය.
කෙසේ වුවද, ඔවුන්ගේ මතභේදයට සම්බන්ධ කරුණු අවසානයේ සමගියෙන් විසඳා ගැනුණු අතර, මහාවිහාරය නැවත එහි පෙර ශෝභාවට පත් කරන බවට රජු අමාත්යවරයා සමඟ එකඟ විය. එසේ වුවද, මහාවිහාරයේ මායිමේ ඔවුන්ගේ අවසරයකින් තොරව ජේතවන ස්තූපය ඉදිකිරීමේදී විරුද්ධ, එසේත් නැතහොත් පරස්පර ප්රවණතා මතුවිය. ලැබී ඇති සාක්ෂි අනුව, මහාවිහාර සංකීර්ණය තුළ අභයගිරි භික්ෂූන් සඳහා විශේෂිත අංශයක් නිර්මාණය කිරීමට දෙටොපතිස්ස රජුගේ යෝජනාවට මහාවිහාරයේ භික්ෂූන් දැඩි ලෙස විරුද්ධ වූහ (Gunawardana, 1978). මහාවිහාර සංකීර්ණයේ මායිම් අයිතිය හඳුනාගැනීමෙන් පසුව ඔවුන් තම වැරදි ගැන කනගාටු වූහ. ටැංකි ඉදිකිරීම, විහාරස්ථාන ප්රතිසංස්කරණය හා ස්ථාපිත කිරීම, සහ භික්ෂූන්ට සිවුරු පිරිනැමීම හරහා ඔවුන් තම වැරදිවලට වන්දි ගෙවූහ.
ආයු අපේක්ෂාව
වට්ටගාමිණී අභය රජුගේ (ක්රි.පූ. 103-77) පුත් චෝරනාග කුමරු, භික්ෂූන් විහාරයේ රැඳී සිටීම ප්රතික්ෂේප කිරීම හේතුවෙන් විහාරස්ථාන දහඅටක් විනාශ කළේය. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස, එම රජු සතුට හා ප්රීතියෙන් තොර දේශයක උපත ලැබූ බව සැලකේ. භික්ෂු සංඝයාට හිතකර ලෙස, අග්බෝ දෙවන රජු (ක්රි.ව. 601-611) ඔහුගේ ක්රියාකලාපයන් නොසලකා හැරි බව පෙනී යයි. ථූපාරාම ස්තූපය (රූප සටහන 9.2) සඳහා එය මූලික අවශ්යතාවක් බව දැන සිටියද, ඔහු තම සාමාන්ය යුතුකම ඉටු කිරීමට අපොහොසත් විය. ඔහුට තම ස්ථාවරත්වය හා යහපැවැත්ම සම්බන්ධයෙන් අනතුරු ඇඟවීමක් ලෙස තමා දුටු බියජනක සිහින කිහිපයක් ලැබුණි. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස, ඔහු වහාම ස්තූපය ප්රතිසංස්කරණය කළේය.
රූප සටහන 2 ( පහතින් දක්වා ඇත) — අනුරාධපුරයේ ථූපාරාම ස්තූපය
මෙම සාක්ෂිය පෙන්නුම් කරන්නේ, කිසියම් රජෙකු තමාට කායික හෝ මානසික පීඩාවකින් තොරව හැකි තාක් කාලයක් රට පාලනය කිරීමට අදහස් කළේ නම්, ඔහු එසේ කරන බවයි. ඔහුගේ ආයු අපේක්ෂාවන් හා විහාරස්ථාන සුව කිරීමේ ක්රියාවලිය අතර සම්බන්ධතා පෙන්නුම් කරන ලකුණු හා සංඥා නිසැකවම තිබිය යුතුය.
රජු විහාරස්ථාන සම්ප්රදාය හා බුද්ධාගම ප්රතිසංස්කරණය කිරීම හා ආරක්ෂා කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ යුතුය (Gunawardhana, 2003). වාසභ රජුගේ (ක්රි.ව. 67-111) පාලන සමය තුළ, තම ආයු අපේක්ෂාව වැඩි කර ගැනීම සඳහා ප්රතිසංස්කරණ කටයුතුවලට සහභාගී වන ලෙස භික්ෂූහු ඔහුට උනන්දු කළහ. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස, රජු භික්ෂූන්ට දන් පිරිනමමින් හා විහාරස්ථාන ප්රතිසංස්කරණය කරමින් හා භාවනාවේ යෙදෙමින් තම කාලය ගත කළේය. පුරාණ ශ්රී ලංකාවේ විහාරස්ථාන නඩත්තුව හා ඊට සම්බන්ධ සම්ප්රදායන් සම්බන්ධ නීතිමය ක්රියාවලිය හා විහාරස්ථාන අලුත්වැඩියාවේ ස්වභාවය හඳුනාගැනීම සම්බන්ධයෙන් තීරණයකට එළඹීමට මෙම කරුණු අපට උපකාරී වේ.
වැරදි සමනය කිරීම
රජුගේ ආවේණික අනුග්රහයෙන් යම් අපගමනයක් සිදු වුවහොත්, ඔහුට එය සම්බන්ධයෙන් වගකීමක් හා යුතුකමක් තිබූ බව පෙන්විය හැක. අසනඝරයකට හෝ වෙනත් ධාතු ගොඩනැගිල්ලකට බාධාවක් වන බෝ පැළයක් කැපීමට ඔහුට සිදු වුවහොත් එය කිරීමට ඔහුට අයිතියක් තිබුණි. එසේ නොමැති නම්, විහාරස්ථානයක ස්තූපයක් හෝ බෝධියක් විනාශ කිරීම අපරාධමය වරදක් ලෙස සැලකිණි (Wimalananda, 1973). පිය ඝාතකයෙකු වූ කාශ්යප රජු (ක්රි.ව. 477-495), තම වරදට පසුතැවිලි වෙමින්, තම ජීවිතයේ ඉතිරි කාලය බෞද්ධ විහාරස්ථාන ඉදිකිරීම හා ප්රතිසංස්කරණය කිරීමෙන් සහ භාවනාවෙන් තම වරදට වන්දි ගෙවීමට ගත කළේය.
දෙටොපතිස්ස දෙවන රජු (ක්රි.ව. 659-667) අනුරාධපුරයේ භික්ෂු නිකාය තුනක විහාරස්ථාන ගොඩනැගිලි ගිනිබත් කරමින් රන් බුදු පිළිම පැහැරගත්තේය. තමාගේ වරද වටහාගැනීමෙන් පසුව, බෞද්ධ විහාරස්ථාන ප්රතිසංස්කරණය කිරීමෙන් ඔහු එයට වන්දි ගෙවීය. සේන දෙවන රජු (ක්රි.ව. 853-887) කිසිදු බෝධි වෘක්ෂයක් ඉවත් නොකර බෝධිඝරයක් ස්ථාපිත කළ අතර, ඉන් පසුව කාශ්යප දෙවන රජු (ක්රි.ව. 641-65 තම වරදට වන්දි වශයෙන් විහාරස්ථානය ප්රතිසංස්කරණය කළේය. පොළොන්නරු හා දඹදෙණි කතිකාවත් (සංවාද) අනුව, විහාරස්ථාන අලුත්වැඩියා කටයුතුවලට සහභාගී වීමේ වගකීම භික්ෂූන්ට තිබී ඇත (Basnayake, 1988). තවද, මෙයින් අපට පෙනී යන්නේ මරණීය දණ්ඩනය මුළු මහත් උඩරට රාජ්ය සමය පුරාවටම පැවති බවයි. විහාරස්ථාන සංකීර්ණයේ හෝ වෙනත් ස්ථානවල ස්තූපය හා බෝධිඝරය පූජනීය ගොඩනැගිලි ලෙස ගරු කෙරිණි. මාළිගාවේ ශ්රී සරණංකර හිමියෝ, ෆෝක් ආණ්ඩුකාරයාට (1765-1785) ලිපියක් යවා, ස්තූපයක් හෝ බෝධිඝරයක් හානි කරන හෝ විහාරස්ථානයක වස්තුව සොරකම් කරන ඕනෑම කෙනෙකුට මරණීය දණ්ඩනය හිමිවන බව සඳහන් කළහ.
නිගමන
ස්මාරක, පුරාවස්තු හා විවිධ මැදිහත්වීම් ඉදිකිරීම අතීත සමාජයේ උරුමයෙහි වැදගත් අංගයක් ලෙස සැලකිණි. මින් අදහස් වන්නේ, සෑම කෙනෙකුටම ඕනෑම තර්ජනයකින් තමන් ආරක්ෂා කර ගැනීමේ වගකීමක් තිබූ බවයි. හිතාමතාම හෝ අනවබෝධයෙන් අනුරාධපුර යුගයේ උරුමය විනාශ කළ අය රීතියක් ලෙස මරණීය දණ්ඩනයට ලක්ව ඇති බව සිතිය හැක.
-----------------
මූලාශ්රය: Gunawardana, P., Low-Density Urbanism: Archaeology, Transformation and Collapse of Ancient Cities in Sri Lanka (9 වැනි පරිච්ඡේදය, පි. 143–148) — සිංහල පරිවර්තනය
මෙම පරිච්ඡේදයේ අන්තර්ගතය මූලික වශයෙන් මහාවංශය වැනි පාලි-සිංහල වංශකථා මූලාශ්ර මත පදනම් වූ ඓතිහාසික හා සාම්ප්රදායික වාර්තා ඉදිරිපත් කරයි. එබැවින් මෙහි සඳහන් රාජකීය සිද්ධි, දඬුවම් ක්රියාමාර්ග සහ දිනකාලවල නිරවද්යතාව ස්වාධීන පුරාවිද්යාත්මක සාක්ෂි මගින් සියල්ල තහවුරු වී නොමැති අතර, ඒවා වංශකථා සම්ප්රදායේ වාර්තා ලෙස වෙන්කර හඳුනාගත යුතුය. මූලාශ්රයේ දක්වා ඇති රාජ්ය කාල සීමා ද විද්වත් මූලාශ්ර අතර වෙනස්කම් තිබිය හැකි බැවින්, විද්යාත්මක නිරවද්යතාව අවශ්ය අවස්ථාවලදී අතිරේක සත්යාපනයක් නිර්දේශ කෙරේ.
