ඩුබ්බා ගම්මානය, ගයා — වසර 1,200ක් පැරණි බෞද්ධ ආරාමයක නටබුන් හෙළිදරව්වීම
බුද්ධගයාවට කිලෝමීටර් 30ක් පමණ නිරිතදිගින් පිහිටි — මගධ විශ්වවිද්යාලයේ පුරාවිද්යා කැණීම් (2026)
හැඳින්වීම
බිහාර් ප්රාන්තයේ ගයා දිස්ත්රික්කයේ, ගුරුආ පොලිස් වසමට අයත් ඩුබ්බා (හෝ භූර්හා) නම් ගම්මානය, බුද්ධගයාවට නිරිතදිග දිශාවින් කිලෝමීටර 30ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇත. මෙහි මගධ් විශ්වවිද්යාලයේ පුරාණ ඉන්දීය හා ආසියානු අධ්යයන අංශයේ කණ්ඩායමක් විසින් සිදු කරන ලද පුරාවිද්යා කැණීම්වලින්, ක්රි.ව. 8-9 වන සියවස් වකවානුවට අයත් යැයි විශ්වාස කෙරෙන, වසර 1,200කට වැඩි ඈත භික්ෂු ආරාමයක නටබුන් හෙළිදරව් වී ඇත. මෙම සොයාගැනීම, මුල් මධ්යකාලීන යුගයේ මගධ කලාපයේ බෞද්ධ උරුමය පිළිබඳ වැදගත් සාක්ෂි සපයයි.
කැණීම් ක්රියාවලියේ පසුබිම
ඩුබ්බා ස්ථානය දිගු කලක් තිස්සේ ගල් රූප හා අනෙකුත් පුරාවස්තු බිහිකරමින් තිබූ අතර, ඒවායින් බොහොමයක් වාචිකව පැතිරුණු තොරතුරු මගින් හඳුනාගෙන තිබුණද, බොහෝමයක් අතුරුදහන් වී ඇත. මගධ් විශ්වවිද්යාලයේ කණ්ඩායම වසරකට පමණ පෙර මෙම ස්ථානය නැරඹීමට ගිය අවස්ථාවේ, ගල් රූප, කුළුණු, පූජනීය ස්තූප සහ විශාල ගොඩනැගිලිවල ව්යුහාත්මක නටබුන් සර්වසාධාරණව විසිර පැතිර තිබූ බව සොයාගෙන ඇත. මෙම නටබුන් ක්රි.පූ. 6වන සියවසේ සිට ක්රි.ව. 10වන සියවස දක්වා කාල පරාසයකට අයත් යැයි ගවේෂණ කණ්ඩායම මූලික වශයෙන් තක්සේරු කර ඇත. හෙක්ටයාර් 3කට (අක්කර 8ක්) පමණ පැතිරුණු මෙම ස්ථානය, පුරාණ ඍෂි දුර්වාස හා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මාර්ගය සමඟද සම්බන්ධ කර ඇත — බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයෙන් පසුව සාරානාත් බලා යද්දී මෙතැන විවේක ගත් බව සම්ප්රදායික මතයයි (මෙය තහවුරු නොකළ පාරම්පරික මතයක් ලෙස සලකන්න).
මූලික මතුපිට ගවේෂණයෙන් අනතුරුව, විස්තරාත්මක කැණීම් යෝජනාවක් 2025 සැප්තැම්බර් 20 වන දින බිහාර් ප්රාන්තයේ කලා, සංස්කෘතික හා සංචාරක දෙපාර්තමේන්තුව යටතේ ක්රියාත්මක පුරාවිද්යා අධ්යක්ෂකාරිය හරහා ASI වෙත ඉදිරිපත් කරන ලදී. උපකුලපති මහාචාර්ය ශශි ප්රතාප් ශාහි මහතාගේ නිර්දේශය ඇතිව ඉදිරිපත් කළ මෙම යෝජනාවට, 2026 පෙබරවාරි මාසයේදී CABA (Central Advisory Board of Archaeology) විසින් වසරක කාලයක් සඳහා කැණීම් බලපත්රය ලබා දෙන ලදී.
කැණීම් ආරම්භය හා ප්රධාන සොයාගැනීම්
2026 මැයි 09 වන දින ඩුබ්බා ස්ථානයේ සැබෑ කැණීම් කටයුතු ආරම්භ කරන ලදී. කැණීම් අධ්යක්ෂක ලෙස සහකාර මහාචාර්ය ශංකර් ශර්මා (හිටපු ASI නිලධාරියෙකි) සහ සම-අධ්යක්ෂිකා ලෙස ආචාර්ය අල්කා මිශ්රා කටයුතු කරති. හෙළිදරව් වූ ප්රධාන කරුණු:
*භික්ෂු නවාතැන් ලෙස භාවිත කර ඇතැයි විශ්වාස කෙරෙන, බිත්තිවල අභ්යන්තර කුහර සහිත ගඩොල් කුටි/කුඩා කාමර
*ගඩොල් හා ගල්වලින් තනා ඇති පූජනීය ස්තූප
*සුණු බදාම බිම් දෙකක් — එකක් සම්පූර්ණව ආරක්ෂිතව, අනෙක අර්ධ හානියට පත්ව
*කුටියක බිත්ති කුහරයක තැන්පත් කර තිබූ ගල් රූප තුනක් — කළු බැසෝල්ට් ගලින් තැනූ තාරා දේවියගේ රූපයක් ඇතුළුව
*භූමිස්පර්ශ මුද්රාවෙන් නිරූපිත බුදු පිළිමයක්
*නෙළුම් අංකුරයක හැඩැති පෙන්පිසි මැටි "ස්ටොපර්" එකක් සහ ටෙරාකොටා රැසක්
ශංකර් ශර්මා ETV Bharat වෙත ප්රකාශ කර ඇත්තේ, මෙම කුටි නාලන්දා මහාවිහාරයේ හමු වූ ආකාරයටම සමාන බවත්, සුණු බදාම බිම් තට්ටුවේ නිර්දෝෂී නිමාව එකල ඉදිකිරීම් තාක්ෂණයේ විශිෂ්ටත්වය පෙන්නුම් කරන බවත්ය.
ඓතිහාසික සන්දර්භය — පාලන යුගය හා මගධ කලාපය
ඩුබ්බා ගම්මානය, බුද්ධගයාවේ සිට සාරානාත් දක්වා විහිදුණු පුරාණ බෞද්ධ වන්දනා මාර්ගය මතත්, උත්තරාපථය නම් පුරාණ වෙළඳ මාර්ගයට ආසන්නවත් පිහිටා තිබූ බව පර්යේෂකයෝ පෙන්වා දෙති. මෙම සොයාගැනීම, පාල යුගයේ (ක්රි.ව. 8-12 සියවස්) මගධ කලාපය පුරා බෞද්ධ ආයතන සමෘද්ධිමත් ව පැවති අවධියේ, බුද්ධාගම හා ආරාමික සංස්කෘතිය පැතිරී ගිය ආකාරය වඩාත් අවබෝධ කරගැනීමට උපකාරී වනු ඇත.
වර්තමාන අභියෝග
එහි පුරාවිද්යාත්මක වැදගත්කම තිබියදීත්, ඩුබ්බා ස්ථානයට වර්තමානයේ නිල ආරක්ෂිත තත්ත්වයක් හිමි වී නොමැත. පස කැපීම, පතල් කැණීම් ක්රියාකාරකම් සහ අනවසර ඉඩම් ආක්රමණය හේතුවෙන් පුරාවිද්යාත්මක මොට්ටයට හානි සිදුවෙමින් පවතින බවට පීඨ සාමාජිකයෝ කනස්සල්ල පළ කර ඇත.
-----------------
මෙම ලිපියේ කරුණු, ETV Bharat හි 2026 මාර්තු හා මැයි වාර්තා සහ Patna Press හි 2026 මැයි වාර්තාව මූලාශ්ර කරගෙන ඇත. කැණීම දැනට සක්රීයව සිදුවෙමින් පවතින බැවින්, කාල නිර්ණය හා අවසන් විද්වත් අර්ථකථනය මින් ඉදිරියටත් වෙනස් විය හැකිය. "වසර 1,200ක්" කාල නිර්ණය ආරාම ව්යුහයට පමණක් අදාළ මූලික තක්සේරුවක් මිස, සම්පූර්ණ ස්ථානයේ පුළුල් කාල පරාසයෙන් (ක්රි.පූ. 6 – ක්රි.ව. 1 වෙනස් බව සලකන්න. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙතැන නැවතුණි යන මතය ද තහවුරු නොකළ පාරම්පරික මතයක් ලෙසින් වෙන් කර ඇත.
