සාරානාත් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුමයට — චතුර්මහා පූජනීය භූමි සංසන්දනාත්මක තත්ත්වය

සාරාංශය

2026 ජූලි 25 වන දින, දකුණු කොරියාවේ බුසාන් නුවර පැවති යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම කමිටුවේ 48වන සැසිය තුළදී, උත්තර ප්‍රදේශයේ වාරාණසි (බරණැස) අසල පිහිටි "Ancient Buddhist Site, Sarnath" (සාරානාත් / ඉසිපතනය) යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට නිල වශයෙන් ලේඛනගත කරන ලදී. මෙය ඉන්දියාවේ 45වන යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම භූමිය වන අතර, උත්තර ප්‍රදේශයේ 4වන ලෝක උරුම භූමියයි.

සාරානාත් ස්ථානය — ලේඛනගත වූ අංග

ලේඛනගත වූ "serial property" සදහා අංග දෙකක් ඇතුළත් වේ:
- චෞඛණ්ඩි ස්තූපය (Chaukhandi Stupa)
- සාරානාත් පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් — ධමේඛ් ස්තූපය, ධර්මරාජිකා ස්තූපය, මූලගන්ධකුටි විහාරය, අශෝක කණුව ඇතුළුව

මෙම ස්ථානය බෞද්ධ සම්ප්‍රදායේ රිශිපතන, ඉසිපතන, මෘගදාව යන නම්වලින්ද හඳුන්වනු ලැබේ. ක්‍රි.පූ. 6වන සියවසේදී බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙහි වැඩම කර, ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය පැවැත්වූ බව විශ්වාස කෙරේ.
සියවස් ගණනාවක් පුරා රාජකීය, භික්ෂු හා ගිහි අනුග්‍රහය යටතේ සාරානාත් ස්ථානය වර්ධනය වී, 12වන සියවසේදී පසුබැස විනාශයට පත් වූ බවත්, 18වන සියවසේදී නැවත සොයාගැනීමට ලක් වූ බවත් PIB නිවේදනයේ සඳහන් වේ. ස්ථානයේ නටබුන් ක්‍රි.පූ. 5-4 සියවස් සිට ක්‍රි.ව. 12වන සියවස දක්වා — සියවස් 16ක් පුරා — ස්ථර ගත වූ ජනාවාසයක් නියෝජනය කරයි.

ලේඛනගත කිරීමේ ක්‍රියාවලිය — කාලරේඛාව

- 1998 — සාරානාත් යුනෙස්කෝගේ තාවකාලික ලැයිස්තුවට එක් කරන ලදී.
- 2025 ජනවාරි — නාමයෝජනා යෝජනාව යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම කමිටුවේ සලකා බැලීම සඳහා යොමු කරන ලදී.
- 2025 සැප්තැම්බර් 24–29 — ICOMOS තාක්ෂණික ඇගයීම් කාර්ය සාධක බලකාය ස්ථානය නිරීක්ෂණය කළේය.
- 2026 ජූලි 25 — 48වන ලෝක උරුම කමිටු සැසියේදී, මාස 18ක දැඩි ක්‍රියාවලියකින් අනතුරුව, කමිටුවේ සාමාජිකයන් 21දෙනා විසින් අවසන් අනුමැතිය ලබා දෙන ලදී.

සාරානාත් "criteria (iii) සහ (vi)" යටතේ නාමයෝජනා කරන ලද අතර, (iii) හතරමහා බෞද්ධ වන්දනා භූමිවලින් එකක් ලෙස එහි කල් පවතින ආගමික වැදගත්කම හඳුනාගනී; (vi) බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයේ අති වැදගත් සිදුවීම් සමඟ සෘජු සම්බන්ධතාවය පිළිගනී.

චතුර්මහා පූජනීය භූමි — වර්තමාන යුනෙස්කෝ තත්ත්වය

PIB නිවේදනයේ සඳහන් පරිදි, සාරානාත් ලේඛනගත කිරීමත් සමඟ, පූජනීය භූමි හතරෙන් තුනක්ම දැන් යුනෙස්කෝ ලැයිස්තුවේ ඇතුළත් වේ:
- ලුම්බිණිය (නේපාලය) — උපත් ස්ථානය — දැනටමත් ලේඛනගත කර ඇත
- මහාබෝධි විහාරය, බුද්ධගයාව (ඉන්දියාව) — බුද්ධත්වය ලැබූ ස්ථානය — දැනටමත් ලේඛනගත කර ඇත
- සාරානාත් (ඉන්දියාව) — පළමු ධර්මදේශනා ස්ථානය — 2026 ජූලි 25 වන දින අලුතින් ලේඛනගත කරන ලදී

සිව්වන ප්‍රධාන පූජනීය භූමිය වන කුසිනාරාව PIB නිවේදනයේ සඳහන් වී නොමැති අතර, එය තවමත් සම්පූර්ණ ලෝක උරුම තත්ත්වයට පත්ව නොමැති බව අනුමාන කළ හැකිය. එනමුත් මෙය සෘජුව තහවුරු කර නොමැති බැවින්, තහවුරු කරගැනීම සඳහා වෙනම සත්‍යාපනයක් අවශ්‍යය.

නේපාලයේ බුද්ධ උරුම ස්ථාන — සංසන්දනාත්මක තත්ත්වය

සාරානාත් සම්පූර්ණයෙන් ලේඛනගත වී ඇතත්, Greater Lumbini Area කලාපයේ අනෙකුත් ප්‍රධාන බෞද්ධ ස්ථාන තවමත් එම මට්ටමට පත්ව නොමැත:
- තිලෞරාකෝට් (පුරාණ කපිලවස්තු) — Tentative List; 2025 නාමයෝජනාව කල් දමන ලදී (deferred).
- රාම්ග්‍රාම — Tentative List; තවම සම්පූර්ණ ලේඛනගත කිරීමකට ලක්ව නැත.
- දේවදහ — Tentative List එකේවත් නොමැත; Lumbini Development Trust විසින්ම කෝලිය රාජධානියේ නිශ්චිත පිහිටීම තහවුරු කර ගැනීමට තවත් පර්යේෂණ අවශ්‍ය බව සඳහන් කරයි.

එනම්, නේපාලය තවමත් "තාවකාලික ලැයිස්තුව/පර්යේෂණ අවශ්‍ය" අවධියේ පවතින අතරතුර, සාරානාත් සියලු ක්‍රියාවලීන් නිමා කර සම්පූර්ණ ලේඛනගත කිරීම ලබාගෙන ඇත.

වෙනත් සම්බන්ධිත බෞද්ධ උරුම ස්ථාන

PIB නිවේදනය අනුව: සාංචි, නාලන්දා, අජන්තා (ඉන්දියාව), අනුරාධපුරය (ශ්‍රී ලංකාව), පහාර්පූර් (බංග්ලාදේශය), ටැක්සිලා සහ තඛ්ත්-ඉ-බාහි (පකිස්ථානය) දැනටමත් යුනෙස්කෝ ලැයිස්තුවේ ඇතුළත් වේ.

ලෝක උරුම ස්ථාන 45ක් සමඟ, ඉන්දියාව ලෝකයේ 6වන ස්ථානයටත්, ආසියා-පැසිෆික් කලාපයේ 2වන ස්ථානයටත් පත්ව ඇති අතර, තවත් ස්ථාන 69ක් තාවකාලික ලැයිස්තුවේ පවතී.

----------
මෙම ලිපියේ සියලු කරුණු, PIB විසින් 2026 ජූලි 25 වන දින නිකුත් කරන ලද නිල නිවේදනය (Release ID: 2289399) මූලාශ්‍ර කරගෙන ඇත. "කුසිනාරාව" පිළිබඳ අනුමානය තහවුරු නොකළ කරුණක් ලෙස පැහැදිලිව සලකුණු කර ඇති බව සලකන්න.