තිලෞරාකෝට්–කපිලවස්තු ලෝක උරුම නාමයෝජනාව අත්හිටුවීම

2025 ජූලි – UNESCO 47වන ලෝක උරුම කමිටු සැසිවාරයේ තීරණය

සාරාංශය
නේපාලයේ කපිල්වස්තු දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි තිලෞරාකෝට් පුරාවිද්‍යා භූමිය, ශාක්‍ය රාජධානියේ අතීත අගනුවර සහ ඓතිහාසික බෞද්ධ සම්ප්‍රදායට අනුව සිද්ධාර්ථ කුමරුගේ (බුදුන් වහන්සේගේ) ළමා කාලය ගත වූ ස්ථානය ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. "තිලෞරාකෝට්–කපිලවස්තු: ශාක්‍ය රාජධානියේ පුරාවිද්‍යා නටබුන්" නමින් නේපාල රජය විසින් ඉදිරිපත් කළ මෙම ස්ථානය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම නාමලේඛනයට ඇතුළත් කිරීමේ නිල යෝජනාව, පැරිසියේදී පැවති යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම කමිටුවේ 47වන සැසිවාරයේදී (2025 ජූලි 6–16) සලකා බලා, 2025 ජූලි 10 වන දින අත්හිටුවනු ලැබීය. මෙය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොව, යළි සලකා බැලීම සඳහා කල් තැබීමකි (deferral).

පසුබිම

තිලෞරාකෝට් ස්ථානය 1996 වසරේදීම යුනෙස්කෝවේ තාවකාලික ලෝක උරුම ලේඛනයට (Tentative List) ඇතුළත් කර තිබූ අතර, එතැන් සිට එහි තත්ත්වය ස්ථිර ලෝක උරුම තත්ත්වයට උසස් කිරීමට කළ උත්සාහයන් කිහිපයක්ම අසාර්ථක වී ඇත. 2023 වසරේ අලුතින් ලැබුණු දේශපාලන හා ආයතනික සහයෝගය මත මෙම කැපවීම යළි අවදි කරන ලදී.
පසුගිය දශකයකට ආසන්න කාලයක් තිස්සේ කපිල්වස්තුවේ සිදු කරන ලද කැණීම් තුළින් බලකොටු තාප්ප, දොරටු, පුරාණ මාර්ග සහ ගොඩනැගිලි නටබුන් හමු වී ඇති අතර, මේවා ශාක්‍ය රාජකීය මාළිගාවේ ඉතිරිකොටස් ලෙස විද්වතුන් අර්ථකථනය කරති. ඕස්ට්‍රේලියානු උරුම විශේෂඥ ඩන්කන් මාෂල් (කලින් කත්මන්ඩු නිම්නයේ නාමයෝජනා ලේඛනය සකස් කළ), රොබින් කනිංහැම්, කයි වීස්, යුකියෝ නිෂිමුරා, යානි ජෝෂි සහ මහාචාර්ය බසන්ත බිදාරි ඇතුළු විද්වත් කණ්ඩායමක් විසින් නාමයෝජනා ලේඛනය සකස් කරන ලදී.

නාමයෝජනා ක්‍රියාවලිය

නේපාල රජය මෙම නාමයෝජනා ලේඛනය 2025 ජනවාරි 31 වන දින නිල වශයෙන් ඉදිරිපත් කළේය. එය යුනෙස්කෝගේ සංස්කෘතික උරුම නාමයෝජනා සඳහා උපදේශන ආයතනය වන ICOMOS (International Council on Monuments and Sites) විසින් තාක්ෂණික සමාලෝචනයට ලක් කරන ලදී. ICOMOS හි කාර්යභාරය වන්නේ යෝජිත ස්ථානයක් ලෝක උරුම ලේඛනගත කිරීමේ ප්‍රමිතීන් සපුරාද යන්න ඇගයීම සහ කමිටුවට නිර්දේශයක් ලබා දීමයි; අවසාන තීරණය ලෝක උරුම කමිටුවේ සාමාජික රාජ්‍යයන් අතින් සිදුවේ.

තීරණය සහ නිල හේතු

ICOMOS විසින් සැසිවාරයට පෙර සකස් කළ ඇගයීම් වාර්තාවේදීම තිලෞරාකෝට් නාමයෝජනාව "කල් තැබීම" (deferral) ලෙස නිර්දේශ කර තිබූ අතර, එයට ප්‍රධාන හේතුව ලෙස දක්වා ඇත්තේ සමාන පුරාණ නගර/රාජධානි ස්ථාන සමඟ සංසන්දනාත්මක විශ්ලේෂණය තවදුරටත් ශක්තිමත් කළ යුතු බවත්, මායිම් නිර්ණය හා කළමනාකරණ සැලසුම් වැනි තාක්ෂණික අංශ තවදුරටත් පිරිපහදු කළ යුතු බවත්ය. කමිටුවේ සාමාජික රාජ්‍යයන් 21න් කිසිවක් ICOMOS නිර්දේශයට එරෙහිව සංශෝධනයක් ඉදිරිපත් නොකළ බැවින්, එම නිර්දේශය එලෙසම සම්මත විය.

නේපාල මාධ්‍ය මූලාශ්‍ර කිහිපයක් (Kantipur/Ekantipur) වාර්තා කරන්නේ, තිලෞරාකෝට් නාමලේඛනගත කිරීම සම්බන්ධයෙන් ඉන්දියාව ලිඛිත විරෝධතාවක් ඉදිරිපත් කර තිබූ බවත්, එය ද තීරණයට බලපෑවා විය හැකි බවත්ය. එහෙත් මෙය නිල යුනෙස්කෝ/ICOMOS වාර්තාවේ සඳහන් හේතුවක් නොව, නේපාල මාධ්‍ය විසින් ආරෝපණය කරන ලද කරුණකි; එබැවින් එය තහවුරු නොවූ මූලාශ්‍ර-ආරෝපිත කරුණක් ලෙස වෙන් කර සැලකිය යුතුය.

- ඉතිරි කොටසින් හමුවෙමු-